جنگ ۱۲روزۀ ایران با اسرائیل، علاقۀ تهران به فناوری چین را تسریع کرده است. مسیر نوظهور مشارکت فناورانۀ چین و ایران نشان میدهد که این همکاری میتواند آزادی عمل آمریکا یا اسرائیل را در درگیریهای آینده تضعیف کند.
در ماه ژوئن امسال، چین در حالی که نظارهگر عملیات اسرائیل با مصونیت تقریباً کامل در آسمان و روی زمین ایران بود، به چیزی بیش از محکومیت لفظی بسنده نکرد و تردیدهای جدی را در مورد توانایی پکن برای بهنمایشگذاشتن قدرت سخت معنادار در منطقه ایجاد کرد. با این حال، ماههای پس از جنگ شاهد تغییر در موضع چین بودهایم. در حالی که ایران پیش از این نیز به یک زمین آزمون تثبیتشده برای اقتدارگرایی دیجیتال چین تبدیل شده بود، پکن اکنون مشتاق شده است تا به رژیم تهران برای پرکردن شکافهای عمده در امنیت ملیاش -که در عملیات اسرائیل آشکار شد- کمک کند. این در حالی است که روسیه، شریک نظامی اصلی خارجی ایران، بهطور فزایندهای در تحویل سختافزارها و سامانههای نظامی به تهران ناتوان بوده است (سختافزارها و سامانههایی که خود کرملین برای تهاجم مداومش به اوکراین به آنها نیاز دارد).
زمینۀ این حمایت نظامی فزاینده، پیمان همکاری استراتژیک ۲۵ساله است که پکن و تهران در سال ۲۰۲۱ امضا کردند. این پیمان، سرمایهگذاری چین در بخش انرژی و زیرساختهای ایران را در ازای دریافت نفت ایران پیشبینی میکرد. نکتۀ مهم این است که این توافق، ایران را به ابتکار «کمربند و جاده» چین وارد کرد. این امر انتقال فناوری چین به تهران را تسریع بخشید و شرکتهایی مانند «تیاندی» (Tiandy Technologies) از نظارت داخلی در ایران پشتیبانی کردند. صادرات نرمافزارهای نظارتی پس از تجدید اعتراضات ضدحکومتی در ایران در سال ۲۰۲۲ بیش از دو برابر شد و نرمافزار تشخیص چهرۀ چینی نقش مهمی در سرکوب این اعتراضات در سال ۲۰۲۳ ایفا کرد. چین همچنین فناوریهای با کاربرد دوگانه مانند نیمههادیها و نرمافزارهای جمعآوری اطلاعات را فراهم کرده است.
در گذشته، تهیۀ غیرقانونی و مهندسی معکوس فناوری غربی، یک مسیر ثانویه برای دستیابی به نوآوریهای خارجی که توسط روسیه یا چین تأمین نمیشد، در اختیار ایران قرار داده بود. بخش فناوری ایران تا حدی به فناوری غربی متکی بوده که از طریق شرکتهای صوری برای دورزدن تحریمها و تهیۀ فناوریهای با کاربرد دوگانه منتقل میشد. این شبکۀ تهیۀ غیرقانونی جهانی با افشاگری سال ۲۰۲۲ مبنی بر اینکه پهپادهای ایرانی مهاجر-۶ استفادهشده علیه اوکراین، حاوی قطعات ساخت آمریکا و اتحادیه اروپا بودند، آشکار شد.
با این وجود و علیرغم اینکه رژیم ایران مکرراً ادعا میکند که کشور را در چندین بخش از اقتصاد و زیرساختهای حیاتیاش از فناوری خارجی بینیاز کرده، جنگ اخیر آن با اسرائیل آسیبپذیریهای باقیماندهاش را برجسته کرد. حملات اسرائیل زیرساختهای هستهای و نظامی پیشرفتهای را هدف قرار داد که به دلیل منشأ خارجی، جایگزینی آنها دشوار تلقی میشود. علاوه بر این، همانطور که توسط وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات ایران تأیید شد، تهران در طول جنگ بهطور عمدی بر روی سیگنالهای GPS داخلی پارازیت ایجاد کرد تا با اختلالات عمده در سامانۀ تحت کنترل آمریکا مقابله کند.
اکنون، پکن به دنبال ایفای نقش است و متعهد شده که مشارکت رسمی خود با ایران را از طریق پیمان همکاری استراتژیک ۲۵ساله تسریع بخشد. در ماه مه ۲۰۲۵، ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات ایران، با لی لچنگ از وزارت صنعت و فناوری اطلاعات چین دیدار کرد تا سرمایهگذاریهای مشترکی را در زمینۀ هوش مصنوعی، صنعت هوشمند و زیرساختهای ارتباطی آغاز کنند. به دنبال آن، هاشمی در ماه سپتامبر از یک «پیوند استراتژیک» جدید در هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال خبر داد.
ایران اکنون بهطور علنی برنامۀ خود را برای جایگزینی کامل GPS با سامانۀ ناوبری ماهوارهای بیدو (BeiDou) چین اعلام کرده است. رسانههای ایرانی این اقدام را بهعنوان گذار از وابستگی به فناوری غربی و بخشی از یک همسویی جدید که «ساختار قدرت» جهانیِ متکی بر این وابستگی را به چالش میکشد، تبلیغ کردهاند. اگرچه این روند تدریجی بوده و از سال ۲۰۱۵ آغاز شده است، اما اعلام عمومی تهران برای بررسی پذیرش کامل جایگزین چینی، بهدنبال ایجاد پارازیت عمدی بر روی سیگنالهای GPS داخلی خود در ماه ژوئن، یک نقطه عطف سیاسی و استراتژیک محسوب میشود.
یکپارچهسازی این سامانه میتواند اقدامات آینده اسرائیل و آمریکا علیه ایران را دشوارتر کند. هم ایالات متحده و هم اسرائیل به توانایی خود برای ایجاد پارازیت یا جعل سیگنالهای GPS و ماهوارهای در خلیج فارس و ایجاد سردرگمی در سامانههای نظامی ایران متکی بودهاند. این مزیت استراتژیک اکنون ممکن است تضعیف شده باشد. پذیرش سامانه بیدو، سیگنالهای نظامی رمزنگاریشده، پوشش جهانی و دقت هدفگیری بیشتری را در اختیار تهران قرار میدهد.
این همکاری فزاینده با تحویل قابلیتها و زیرساختهای نظامی همراه بوده است. چین با تأمین موشکهای سطحبههوای HQ-9B به تقویت پدافند هوایی ایران کمک کرده است؛ این موشکها میتوانند در کنار سامانههای اس-۳۰۰ روسی عمل کرده و تجهیزات ازدسترفته در حملات اسرائیل در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ را جایگزین کنند. پشتیبانیهای دیگر شامل قطعاتی برای پیشرانههای سوخت جامد و سامانههای هدایت بوده که به ایران امکان بازسازی خطوط تولید موشک آسیبدیده در حملات اسرائیل را میدهد.
ادغام نیمههادیها و فناوری هوش مصنوعی تأمینشده توسط چین در این قابلیتهای نظامی، یک لایۀ دیگر از نگرانی را اضافه میکند. لاشۀ بهدستآمده از یک پهپاد ایرانی شاهد-۱۳۶ در ژوئن ۲۰۲۵، نشاندهندۀ یکپارچهسازی سامانههای هدفگیری هوش مصنوعی بود. رسانههای ایرانی در دسامبر ۲۰۲۴ گزارش دادند که نیروی دریایی سپاه پاسداران پیش از آن، فناوری هوش مصنوعی را در ۲۶,۰۰۰ قطعه از تجهیزات خود از جمله موشکهای کروز ادغام کرده است. در اول اکتبر، دفتر کنترل داراییهای خارجی (OFAC) از اقدام علیه یک شبکه تدارکاتی خبر داد که در هنگکنگ، چین و ایران فعال بود و فناوریهای با کاربرد دوگانۀ آمریکایی را برای ادغام در رادارها و سامانههای هدایت موشکی بهمنظور پشتیبانی از پدافندهای سطحبههوای آسیبپذیر ایران تأمین میکرد. در حالی که باید انتظار مشارکت بیشتر چین در ادغام فناوری هوش مصنوعی در قابلیتهای دفاعی و تهاجمی را داشت، ردیابی آن برای آژانسهای اطلاعاتی غربی ممکن است دشوار باشد، زیرا این مشارکت بر انتقال دانش و قطعات با کاربرد دوگانه که کمتر به چشم میآیند، متکی است.
همچنین میتوان انتظار داشت که ایران به بهرهگیری از دانش فنی چین برای مقابله با آسیبپذیری رژیم در برابر نارضایتی داخلی مردم ادامه دهد؛ آسیبپذیریای که با موفقیتهای اطلاعاتی اسرائیل در طول جنگ ۱۲روزه بهشدت برجسته شد. در ۳ سپتامبر، رسانههای دولتی ایران تهدید جنگ ترکیبی پیش روی خود را «استفاده از تمام حوزههای قدرت، از جمله عملیات اطلاعاتی، الکترونیکی، فرهنگی، اجتماعی و نظامی، توسط بازیگران متخاصم برای بیثباتکردن ایران» توصیف کردند. علاوه بر این، بر لزوم شکلدهی به افکار عمومی از طریق فناوری داخلی و مقابله با «جنگ روایتها» که توسط دشمنان انجام میشود، تأکید کردند. در راستای این هدف، بهگفتۀ شبکه خبر دانشجویان ایران در ماه اوت، مفهوم «شبکه ملی اطلاعات» که از دیرباز ترویج شده و طبق گزارشها در حال پیشرفت است، به رژیم کنترل بیشتری بر اینترنت و ارتباطات داخلی، بر اساس الگوی «دیوار آتش بزرگ چین»، خواهد داد.
شکست «محور مقاومت» تهران در اجرای انتقامجویی منطقهای مورد نظر خود در ماه ژوئن، وابستگی ایران به چین را برای قابلیتهای بازدارندگی و امنیت داخلی عمیقتر خواهد کرد. اگر ایالات متحده و اسرائیل بخواهند توانایی خود را برای حمله به ایران با همان سرعت و مصونیتی که در طول جنگ ۱۲روزه نشان دادند -با بهرهگیری از اطلاعات جمعیت ناراضی و قابلیتهای نظامی برتر- حفظ کنند، باید با این مشارکت روبهرشد مقابله کنند. اگرچه چین و ایران ممکن است از نظر ایدئولوژیک اشتراکات کمی به جز یک انزجار مشترک از نظم بینالمللی لیبرال مبتنی بر قوانین داشته باشند، رژیم ایران بدون شک میداند که حمایت فناورانه چین برای بقای آن حیاتی است و چین نیز ممکن است حمایت قوی از این رژیم را بهایی بداند که باید برای حفظ جای پایی در اوراسیا بپردازد.
هدف قراردادن تهاجمیتر خریدهای غیرقانونی نفت ایران توسط چین، که مهمترین و ملموسترین سهم تهران در مشارکت چین و ایران است، ممکن است در کوتاهمدت، مؤثرترین روش بلندمدت غرب برای مختلکردن آن باشد. ایران برای خرید ۹۰درصد از صادرات نفت خام خود به چین وابسته است و ۱۰ درصد از واردات نفت خام چین را تأمین میکند. این تجارت به «ناوگانهای سایه» برای انتقال نفت ایران متکی است تا پیش از آنکه منشأ محمولهها توسط پالایشگاههای کوچک در چین که آنها را دریافت میکنند، پنهان شود. همانطور که سعید قاسمینژاد و آیدین پناهی در مقاله اخیر خود در «نشنال اینترست» استدلال کردند، اولویتبندی تانکرهای فرسوده مرتبط با ایران برای بازرسی و توقیف توسط مقامات کنترلکنندۀ دولتهای صاحب بندر، میتواند ظرفیت حملونقل این تجارت را کاهش دهد. دوم، همانطور که کلیتون سیگل از مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی (CSIS) در ماه مه اشاره کرد، میتوان استانداردهای اثباتی را برای نهادهای صادرکننده تحریم مانند OFAC کاهش داد تا بتوان شرکتهای نفتی بزرگ دولتی چین را هدف قرار داد.
در حالی که نقش کنونی چین در تقویت دفاعی ایران از طریق اشتراکگذاری فناوری، در حال حاضر بهطور قطعی ایران را از حملات آمریکا یا اسرائیل مصون نمیدارد، واشنگتن باید اکنون با قاطعیت بیشتری به این پویایی جدید چین و ایران رسیدگی کند، به جای آنکه منتظر یک بحران بماند تا محدودیتهای آن را بیازماید.
آیا نیاز به تهیه نسخه چاپی مجلات دارید؟
شما میتوانید با خرید اشتراک به نسخه چاپی مجلات ما دسترسی داشته باشید.
