طی قریب به دو دهۀ اخیر، ترکیه روابط خود را با حماس، علیرغم ناخشنودی برخی دیگر از کشورهای منطقه، پرورش داده است. اما در هفتههای اخیر، به دلیل استفاده از این روابط برای تحت فشار قرار دادن این گروه فلسطینی جهت دستیابی به توافق آتشبس غزه با اسرائیل، مورد ستایش فراوان دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، قرار گرفته است.
با این حال، نقش محوری که آمریکاییها برای ترکیه در پیشبرد طرح صلح ترامپ قائل هستند، مقامات اسرائیلی را بهتزده کرده است. آنها ترکیه را بیش از حد همسو با گروههای اسلامگرای متخاصم با اسرائیل میدانند و آن را رقیب اصلی خود برای نفوذ در سراسر خاورمیانه میبینند. اکنون، این دیدگاههای متناقض در مورد نقشی که ترکیه در بازسازی غزه و مشارکت در یک نیروی بینالمللی برای تثبیت این باریکه ایفا خواهد کرد، یکی از بزرگترین چالشها در برابر تلاشها برای حرکت به سوی مراحل بعدی طرح صلح است.
فرصت ترکیه، نگرانی اسرائیل
ترکیه که در تلاشهای پیشین برای پایان دادن به جنگ غزه تا حد زیادی به حاشیه رانده شده بود، اکنون مشتاق است تا از موفقیت خود در متقاعد کردن حماس برای آزادی تمام گروگانهای زنده، که یکی از ویژگیهای اصلی توافق آتشبس بود، بهرهبرداری کند. رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، گفته است که کشورش میخواهد کمکهای بشردوستانه به غزه عرضه کند و مسئولیتی حیاتی در قبال ساختوساز و بازسازی آنجا دارد. او حتی برای مشارکت نیروهایش در نیروی حافظ صلح نیز ابراز تمایل کرده است.
تحلیلگرانی که ترکیه را از نزدیک دنبال میکنند، میگویند مشارکت ترکیه، روابط این کشور با ایالات متحده را بهبود بخشیده و این تصور را که آنکارا یک بازیگر دیپلماتیک کلیدی است، تقویت میکند. ناظران میگویند ایفای نقشی برجستهتر همچنین میتواند اعتبار اردوغان را در میان پایگاه محافظهکار داخلیاش به عنوان یک رهبر جهانی مسلمان، ارتقا دهد.
اما چشمانداز دخالت ترکیه در غزه، زنگ خطر را در میان اسرائیلیها به صدا درآورده است. آنها هشدار میدهند که جاهطلبیهای ترکیه، نیروهای متخاصم را در حیاط خلوت اسرائیل مستقر خواهد کرد.
مایکل میلشتین، رئیس پیشین بخش امور فلسطین در «امان»، ادارۀ اطلاعات نظامی اسرائیل، میگوید: «ایدۀ ورود ترکها و گروههای ترکی به داخل غزه، اسرائیلیها را دیوانه میکند، پس از آنکه تلاشهای بسیاری برای جلوگیری از مداخلۀ ترکیه انجام دادهاند.» او میافزاید: «آنها رسما دشمن ما نیستند، اما واضح است که شریک اسرائیل نیز محسوب نمیشوند.»
خاورمیانه طی دو سال درگیری و تحول، دستخوش تغییر شکل شده است. همراه با کارزار نظامی علیه حماس، حملات اسرائیل به ایران و متحدانش در حزبالله لبنان، به علاوه سقوط بشار اسد، رئیسجمهور سوریه ایران را به شدت تضعیف کرده و فرصتهایی را برای ترکیه جهت ایفای نقش به عنوان یک قدرت منطقهای گشوده است. اردوغان همچنین، علیرغم نزدیکیاش به جنبش محافظهکار اخوانالمسلمین که حماس نزدیک به ۴۰ سال پیش به عنوان یکی از شاخههای آن ظهور کرد، روابط شخصی گرمی با ترامپ برقرار کرده است.
مایکل اورن، سفیر پیشین اسرائیل در ایالات متحده، گفت: «اگر ما سرانجام از شر ایران و حزبالله خلاص شویم و در نهایت با ترکیه، قطر و اخوانالمسلمین در داخل غزه مواجه شویم، این یک وضعیت بسیار خطرناک خواهد بود.»
سیاستمداران و دیپلماتهای اسرائیلی به صورت خصوصی و علنی برای خنثی کردن هرگونه طرح آمریکا برای حضور ترکیه در این باریکه تلاش کردهاند. آنها بارها اصرار ورزیدهاند که «دوستان آمریکایی» اسرائیل با مخالفتهایشان موافق هستند. نتانیاهو روز یکشنبه در بحبوحۀ هشدارهای نهادهای امنیتی اسرائیل در مورد ورود احتمالی ترکیه به غزه، گفت: «اسرائیل تعیین خواهد کرد که کدام نیروها برای ما غیرقابل قبول هستند… و این، البته، برای ایالات متحده نیز قابل قبول است.»
جی. دی. ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، در جریان سفر ماه گذشته خود به اسرائیل گفت که ایالات متحده «هیچ چیزی را در مورد نیروهای خارجی در خاک دوستان اسرائیلیمان به آنها تحمیل نخواهد کرد، اما ما معتقدیم که ترکها میتوانند نقشی سازنده ایفا کنند، و صادقانه بگویم، آنها پیش از این نیز نقشی بسیار سازنده ایفا کردهاند و ما از این بابت بسیار سپاسگزاریم.» او پرسشها در مورد حمایت ترکیه از حماس را رد کرد و گفت: «راهی که ما برای رسیدن به صلح طی خواهیم کرد، تمرکز بر آینده است.»
روابط ترکیه با حماس
میلشتین، مقام پیشین اطلاعات نظامی، گفت که طی دو سال گذشته، روابط ترکیه با حماس آشکار بوده و آنکارا زندانیان حماس را که به عنوان بخشی از تبادل زندانیان فلسطینی با گروگانهای اسرائیلی آزاد شده بودند، پذیرفته است. او تخمین زد که دستکم چند ده شبهنظامی حماس به ترکیه تبعید شدهاند، از جمله زندانیانی مانند عبدالناصر عیسی که در ساخت شاخۀ نظامی حماس، یعنی گردانهای عزالدین قسام، و در تاکتیکها و استراتژیهای بمبگذاریهای انتحاری نقشی اساسی داشت.
ترکیه در طول سالها به اعضای حماس اجازه داده است تا در آنجا زندگی کرده و سفر کنند، که این امر موجب نگرانی دولتهای آمریکا و دیگر کشورهای غربی شده است. وزارت خزانهداری آمریکا نیز در سال ۲۰۲۲ ادعا کرد که بیش از ۵۰۰ میلیون دلار از داراییهای حماس در شرکتهایی که در ترکیه و چهار کشور عربی دیگر فعالیت میکنند، پخش شده است.
اصلی آیدینتاشباش، پژوهشگر مؤسسه بروکینگز، گفت که علیرغم حمایت سیاسی دولت ترکیه از آرمان حماس، آنکارا به این گروه اجازه نداده است که زیرساخت نظامی یا مالی در ترکیه ایجاد کند که از حملات به اسرائیل پشتیبانی نماید. او گفت: «ترکیه تا حد زیادی مراقب این خط قرمز بوده است.»
با این حال، مقامات اسرائیلی میگویند که هرگونه حمایتی از حماس، در نهایت به نفع فعالیتهای نظامی آن است.
گشایش برای آنکارا
تحلیلگران سیاسی میگویند بازگشت ترامپ به کاخ سفید، گشایشی را برای ترکیه ایجاد کرد. در دورۀ اول ریاستجمهوری او، روابط دوجانبه پرتنشتر بود و ایالات متحده، ترکیه را از برنامۀ جنگندههای F-35 آمریکایی اخراج و پس از خرید سامانۀ دفاع موشکی اس-۴۰۰ از روسیه، از دستیابی آنکارا به این هواپیماهای رادارگریز جلوگیری کرد.
تلاشهای اردوغان به نمایندگی از طرح آتشبس تحت حمایت آمریکا، چشمانداز ترکیه را در واشنگتن بهبود بخشیده است، هرچند که او پس از دیدار با ترامپ در ماه سپتامبر، واشنگتن را با مسئلۀ لاینحل F-35 ترک کرد.
برای ترکیه، مشارکت در بازسازی غزه منطقی به نظر میرسد، زیرا شرکتهای ترکیهای با دههها تجربه در پروژههای زیرساختی استراتژیک و بزرگ، در میان پیمانکاران پیشرو بینالمللی قرار دارند. این شرکتها همچنین تجربۀ گستردهای در پاکسازی ویرانهها پس از زلزلههای بزرگ دارند که میتواند آنها را برای رسیدگی به آوارهای عظیم غزه بسیار مناسب سازد. این قراردادها به نظر بسیار سودآور میرسند و هزینههای بازسازی پیشبینیشده به میلیاردها دلار میرسد.
بنیاد امداد بشردوستانه(IHH)، یک گروه امدادی ترکیهای که سالهاست به دلیل اتهام ارتباط با سازمانهای تروریستی توسط اسرائیل ممنوعالفعالیت شده، در غزه فعال شده است. IHH ویدئوها و عکسهایی را از تحویل کمکها در داخل غزه منتشر میکند. به گفته حی یاناروجاک، کارشناس مسائل ترکیه در مرکز موشه دایان در تلآویو، این اقدام «عمدی است و با نمایش پرچمهای ترکیه در غزه، به دنبال درونیسازی حضور ترکهاست.»
این بنیاد داشتن هرگونه ارتباط با گروههای تروریستی را رد کرده است. مصطفی اوزبک، معاون مدیر IHH، در مصاحبهای گفت که اتهامات تروریستی اسرائیل علیه این سازمان، پس از حادثۀ سال ۲۰۱۰ آغاز شد که در آن، نیروهای اسرائیلی به یک ناوگان کمکرسانی به رهبریIHH یورش بردند. این رویداد به یک بحران دیپلماتیک میان اسرائیل و ترکیه دامن زد.
آیا نیاز به تهیه نسخه چاپی مجلات دارید؟
شما میتوانید با خرید اشتراک به نسخه چاپی مجلات ما دسترسی داشته باشید.
