با تشدید جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران، یک مکان توجه فزاینده تحلیلگران و بازارهای انرژی را به خود جلب کرده است: جزیره خارک، هاب استراتژیکی که بخش عمده جریان صادرات نفت ایران از آن میگذرد.
این جزیره که در شمال خلیجفارس واقع شده، بهعنوان ستون فقرات سیستم صادرات نفت ایران و یک منبع حیاتی برای درآمدهای دولت عمل میکند. تقریباً ۹۰ تا ۹۵ درصد از صادرات نفت خام ایران، حدود ۱٫۷ میلیون بشکه در روز در سال گذشته، پیش از روانهشدن به بازارهای بینالمللی، از خارک عبور میکند.
این جزیره از طریق خطوط لوله به میادین نفتی اصلی ایران در خشکی متصل است و پایانههای بزرگ آبعمیقی را در خود جای داده که قادر به بارگیری برخی از بزرگترین نفتکشهای جهان هستند. این زیرساخت به ایران اجازه میدهد تا نفت خام خود را بهطور مؤثر و کارآمد به دست خریداران، بهویژه در آسیا، برساند؛ اما همین تمرکزِ ظرفیت صادراتی، یک آسیبپذیری استراتژیک نیز ایجاد میکند.
یسار المالکی، تحلیلگر مسائل خلیجفارس در نشریه «بررسی اقتصادی خاورمیانه» (MEES)، در گفتوگو با آناتولی اظهار داشت: «سیستم صادرات ایران بهشدت به یک مکان استراتژیک واحد وابسته است. هرگونه اختلال پایدار در خارک، توانایی ایران برای صادرات نفت را بهشدت محدود کرده و بهسرعت درآمدهای دولت را هدف قرار میدهد.» او افزود: «این آسیبپذیری در طول جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ کاملاً آشکار بود؛ زمانی که این جزیره به دلیل اهمیت استراتژیک خود بارها هدف حمله قرار گرفت.»
با وجود این اهمیت، خارک تاکنون در حملات ایالات متحده و اسرائیل دستنخورده باقی مانده است؛ مسئلهای که به گفته تحلیلگران، احتمالاً یک تصمیم آگاهانه و عامدانه برای محدودنگهداشتن سطح تنش و جلوگیری از یک شوک شدید در بازار جهانی انرژی است. المالکی تصریح کرد: «نخست آنکه، چنین حملهای احتمالاً واکنش تلافیجویانه بسیار بزرگتری از سوی ایران را علیه زیرساختهای انرژی کشورهای خلیجفارس برخواهد انگیخت.» به گفته وی، از جمله اهداف بالقوه ایران میتواند تأسیساتی باشد که پشتیبان مسیرهای جایگزین صادرات نفت در منطقه هستند؛ مانند خط لوله شرق–غرب عربستان سعودی، یا شبکه خطوط لوله امارات متحده عربی که به بندر فجیره منتهی میشود.
نیل کوئیلیام، پژوهشگر وابسته به برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده چتمهاوس (Chatham House) نیز بر اهمیت این جزیره برای بازارهای جهانی نفت تأکید کرد. او گفت: «اگر این جزیره هدف قرار گیرد و پایانههای آن آسیب دیده یا ویران شوند، به این معنا خواهد بود که بشکههای نفت ایران، که در زمان صلح اما تحت تحریم، روزانه ۱٫۳ میلیون بشکه است، به بازار نخواهند رسید و این امر بر قیمت نفت تأثیر خواهد گذاشت.» او افزود: «از دسترفتن طولانیمدت ۱٫۳ میلیون بشکه در روز، بازار را تحت فشار قابلتوجهی قرار خواهد داد.»
ضربه نظامی و پیامدهای احتمالی
همچنین گزارشهایی منتشر شده مبنی بر اینکه مقامات آمریکایی و اسرائیلی درباره احتمال تصرف جزیره خارک بحث و تبادل نظر کردهاند؛ هرچند تحلیلگران میگویند چنین عملیاتی بههیچوجه ساده نخواهد بود.
به گفته المالکی، نیروهای آمریکایی و اسرائیلی احتمالاً توانایی آسیبرساندن به تأسیسات این جزیره را از طریق حملات هوایی دارند، اما اشغال آن بسیار پیچیدهتر و پرخطرتر خواهد بود. او توضیح داد: «خارک بهخوبی محافظت میشود و حفظ یک حضور نظامی بلندمدت در آنجا، احتمالاً نیروهای آمریکایی را در معرض خطر قابلتوجهی قرار خواهد داد. در عمل، ایالات متحده میتواند بدون نیاز به اشغال فیزیکی جزیره، صادرات را از طریق حملات هوایی یا عملیاتهای دریایی مختل کند.»
المالکی خاطرنشان کرد که این جزیره پیش از این نیز تابآوری خود را ثابت کرده است. در طول جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰، خارک بارها مورد حمله قرار گرفت، اما ایران موفق شد تأسیسات را تعمیر کرده و صادرات را از سر بگیرد.
کوئیلیام معتقد است که تسخیر خارک میتواند عملاً صنعت نفت ایران را دوپاره کرده و تولید را از صادرات جدا سازد. او گفت: «این کشور میتواند به تولید نفت خام ادامه دهد، اما ایالات متحده صادرات آن به چین را کنترل خواهد کرد. در چنین شرایطی، هیچیک از طرفین تمایلی به مذاکره برای دستیابی به یک راهحل نخواهند داشت.» وی افزود در حالی که جزیره بهطور بالقوه میتواند از نظر نظامی تسخیر شود، اما پیامدهای گستردهترِ آن میتواند بسیار وخیم باشد.
کوئیلیام تصریح کرد: «بهعنوان یک عملیات نظامی، این جزیره احتمالاً میتواند با سهولت نسبی تصرف شود، اما این اقدام امواج شوکهکنندهای به بازارهای نفت خواهد فرستاد و همچنین مایه نگرانی عمده برای کشورهای عربی خلیجفارس خواهد بود؛ چراکه رویهای خطرناک از تسخیر داراییهای حیاتی انرژی در منطقه توسط ایالات متحده (و اسرائیل) پایهگذاری میکند.»
کوئیلیام همچنین هشدار داد که هرگونه نیروی آمریکاییِ مستقر در جزیره، در برابر حملات تلافیجویانه ایران آسیبپذیر باقی خواهد ماند. او افزود: «در نهایت، اگر ایالات متحده جزیره را تصرف کند، یافتن یک راه خروج مناسب برای ترک خارک، مگر در صورت تحقق اهداف جنگیاش، برای واشنگتن بسیار چالشبرانگیز خواهد بود.»
المالکی همچنین به یک دلیل استراتژیک بلندمدت دیگر اشاره کرد که ممکن است ایالات متحده و اسرائیل را از حمله بازدارد. او گفت: «اگر این منازعه در نهایت به تغییر سیاسی در ایران منجر شود و دولتی دوستتر روی کار بیاید، نابودکردن پایانه اصلی صادرات کشور میتواند تلاشها برای تثبیت اقتصاد پس از جنگ را پیچیده کند. درآمدهای نفتی برای بازسازی کشور و احیای ثبات اقتصادی ضروری خواهد بود.»
او در پایان افزود که این جزیره در داخل ایران نیز از اهمیت سیاسیِ نمادین برخوردار است. «از نظر تاریخی، دخالت خارجی در بخش نفت ایران همواره یک مسئله عمیقاً حساس در داخل کشور بوده است. حمله مستقیم یا تصرف هاب اصلی صادرات نفت ایران میتواند احساسات ناسیونالیستی را تقویت کرده و بهجای تضعیف رژیم، حمایت داخلی را حول پرچم ملی یکپارچه کند.»
آیا نیاز به تهیه نسخه چاپی مجلات دارید؟
شما میتوانید با خرید اشتراک به نسخه چاپی مجلات ما دسترسی داشته باشید.
