تلاش عراق برای کاهش کمبود مزمن برق خود با استفاده از گاز ترکمنستان که از مسیر ایران عبور میکند، تحت فشار ایالات متحده ناکام مانده و بغداد را برای روشن نگه داشتن چراغها به تکاپو برای یافتن جایگزینها واداشته است. عراق نفتخیز از زمان تهاجم به رهبری آمریکا در سال ۲۰۰۳ که به سرنگونی صدام حسین انجامید، برای تأمین برق شهروندانش با مشکل مواجه بوده است. این وضعیت بسیاری را مجبور به استفاده از ژنراتورهای خصوصی پرهزینه کرده که به مشکلات اقتصادی و ناآرامیهای اجتماعی دامن زده است.
حسین سعد، یک قصاب ۴۳ ساله در محلۀ کسری بغداد، برای حفظ کسبوکار و جلوگیری از فاسد شدن گوشتهایش در گرمای طاقتفرسا، در تقلاست. او میگوید: «این تنها رنج من نیست. این رنج تمام مردم عراق است».
طی معاملهای که برای اولین بار در سال ۲۰۲۳ پیشنهاد شد، قرار بود ترکمنستان از طریق ایران که بین دو کشور قرار دارد، به عراق گاز صادر کند. بر اساس این قرارداد سوآپ، ایران گاز را دریافت کرده و به عراق تحویل میداد، اما این امر خطر نقض تحریمهای آمریکا علیه تهران را به همراه داشت و نیازمند تأیید واشنگتن بود. آن تأییدیه هرگز صادر نشد. دولت ترامپ کارزار «فشار حداکثری» خود علیه تهران را دوچندان کرده است.
میان دو متحد
خبرگزاری رویترز با چهار مقام عراقی گفتوگو کرده و هفت سند رسمی را بررسی کرده است تا نشان دهد چگونه بغداد، ماهها برای کسب تأیید واشنگتن جهت واردات حدود ۵ میلیارد متر مکعب گاز ترکمنستان از طریق ایران تلاش کرده است.
بر اساس پیشنویس قرارداد سوآپ که توسط رویترز مشاهده شده، عراق به دنبال واردات سالانه ۵.۰۲۵ میلیارد متر مکعب گاز ترکمنستان با تسهیلگری شرکت ملی گاز ایران بوده است. سندی نشان میدهد که ایران پولی دریافت نمیکرد، بلکه گازی برای نیازهای خود به میزان حداکثر ۲۳ درصد از حجم کل ورودی روزانه از ترکمنستان را برمیداشت. همان سند نشان میدهد که بغداد همچنین پیشنهاد کرده بود تا یک ناظر بینالمللی ثالث بر انطباق این معامله با تحریمهای آمریکا و قوانین ضد پولشویی نظارت کند.
اما با وجود ماهها لابیگری، مخالفتهای آمریکا در نهایت این معامله را به هم زد، زیرا واشنگتن در حال افزایش فشار بر ایران بر سر برنامههای هستهایاش است. این امر بغداد را در یک موازنۀ دشوار فزاینده بین متحدان اصلیاش در واشنگتن و تهران قرار داده است. عادل کریم، مشاور نخستوزیر عراق در امور برق، به رویترز گفت: «پیشبرد (معامله ترکمنستان) میتوانست تحریمهایی را علیه بانکها و مؤسسات مالی عراق به دنبال داشته باشد؛ بنابراین، قرارداد در حال حاضر به حالت تعلیق درآمده است».
وزارت خزانهداری آمریکا از اظهارنظر خودداری کرد، اما یک منبع آمریکایی مطلع از موضوع گفت که دولت ترامپ ترتیباتی را که به نفع ایران باشد، تأیید نخواهد کرد، هرچند با عراق بر سر نیازهای انرژیاش همکاری میکند. دولت ایران، وزارت نفت، شرکت ملی گاز ایران و وزارت خارجۀ ترکمنستان به درخواستهای رویترز برای اظهارنظر پاسخی ندادند.
وابستگی به ایران
عراق در دهۀ گذشته به واردات گاز و برق از ایران متکی بوده است. یک مقام عراقی در حوزۀ برق که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، گفت که گاز ایران نزدیک به یکسوم تولید برق عراق را پوشش میدهد و در سال ۲۰۲۴ واردات گاز به ۹.۵ میلیارد متر مکعب رسیده است. کریم گفت: «اگر گاز ایران را از دست بدهیم، با مشکل جدی در تولید برق مواجه خواهیم شد».
اگرچه عراق دومین تولیدکنندۀ بزرگ اوپک است، اما به دلیل کمبود سرمایهگذاری و زیرساخت برای جذب و فرآوری گاز، بخش زیادی از گازی را که همراه با نفت تولید میکند، میسوزاند. به گفتۀ آژانس بینالمللی انرژی، این کشور در سال ۲۰۲۳ تنها ۱۱ میلیارد متر مکعب گاز استخراج کرد که میتوانست برای مصارف برق یا صنعتی استفاده شود. کریم گفت نیاز عراق به گاز فصلی است و تقاضا در تابستان به حدود ۴۵ میلیون متر مکعب در روز افزایش مییابد و در غیر این صورت به ۱۰ تا ۲۰ میلیون متر مکعب در روز کاهش مییابد.
تحریم و معاملۀ ترکمنستان
در ماه مارس، دولت ترامپ معافیت تحریمی را که از سال ۲۰۱۸ به عراق اجازۀ پرداخت هزینه برق ایران را میداد، پایان داد و واردات را محدود کرد. کریم گفت که کمبود تأمین گاز از ایران از زمان پایان معافیتها و شروع اوج تقاضای تابستان، منجر به از دست رفتن حدود ۳۰۰۰ مگاوات از تولید برق شده است؛ بیش از ۱۰ درصد از کل ظرفیت حدوداً ۲۸,۰۰۰ مگاواتی عراق که به گفتۀ مقامات برق عراق، برای تحتتأثیر قرار دادن حدود ۲.۵ میلیون خانه کافی است.
منابع و اسناد نشان میدهند که بغداد امیدوار بود با معاملۀ ترکمنستان، منابع تأمین خود را متنوع کرده و از خطر نقض تحریمها جلوگیری کند. وزارت برق عراق در نامهای به بانک تجارت عراق در ۲۷ می، سه ماه پیش از خاموشی سراسری در ماه آگوست، هشدار داد که عدم موفقیت در این معامله میتواند توانایی بغداد را برای راهاندازی نیروگاههای گازی در اوج تقاضای تابستان به خطر اندازد.
LNG و قطر
با مسدود شدن مسیر ترکمنستان، عراق در حال بررسی جایگزینهایی برای پر کردن شکاف نیازهای برقی خود است، از جمله ساخت زیرساخت برای واردات گاز طبیعی مایع از قطر. حمزه عبدالباقی، رئیس شرکت دولتی گاز جنوب، در ماه مارس به رویترز گفت که عراق یک پایانۀ شناور LNG برای مدیریت گاز قطر و عمان اجاره خواهد کرد. او گفت که دولت به وزارت نفت مأموریت داده تا در صورت تصمیم آمریکا برای محدود کردن واردات گاز از ایران، جایگزینهایی پیدا کند.
این کشور همچنین در دو سال گذشته قراردادهایی با شرکتهای بزرگ نفتی جهانی مانند توتالانرژیز، بیپی و شورون برای تسریع پروژههای گازی خود امضا کرده است. شرکت بزرگ نفتی فرانسوی توتالانرژیز این هفته اعلام کرد که فاز دوم توسعه در میدان رتاوی عراق را آغاز کرده است؛ مراحل نهایی یک پروژۀ ۲۷ میلیارد دلاری که هدف آن افزایش تولید نفت، گاز و برق عراق است. شرکت بریتانیایی بیپی نیز در ماه مارس اعلام کرد که تأییدیه نهایی دولت را برای بازتوسعۀ میادین نفتی غولپیکر کرکوک عراق دریافت کرده است، با طرح اولیۀ تولید ۳ میلیارد بشکه معادل نفت. کریم گفت: «ما در حال گسترش نیروگاههای برق گازسوز خود هستیم. به گاز و منابع بیشتری نیاز خواهیم داشت».
آیا نیاز به تهیه نسخه چاپی مجلات دارید؟
شما میتوانید با خرید اشتراک به نسخه چاپی مجلات ما دسترسی داشته باشید.
