جنگ داخلی سودان اکنون وارد سومین سال خود شده و ارتش را در نبردی ویرانگر برای کسب قدرت، در برابر نیروهای شبهنظامی واکنش سریع قرار داده است. این درگیری بزرگترین بحران آوارگی جهان را رقم زده است؛ بهطوریکه بیش از ۹.۵ میلیون نفر در ۱۸ ایالت سودان از خانه و کاشانۀ خود رانده شدهاند و میلیونها تن با خطر قحطی دستوپنج نرم میکنند.
سودان از منابع طبیعی عظیمی برخوردار است؛ از جمله نفت، طلا و زمینهای کشاورزی که میتوانستند مردمش را سیر کنند، اما جنگ و دستبهدست شدن کنترل این منابع، بهرهبرداری از آنها را غیرممکن ساخته است.
در ادامه، با استناد به نقشهها و دادهها، منابع سودان و اینکه چه کسی بر آنها مسلط شدهاند را مورد بررسی قرار خواهیم داد.
تسلط بر جغرافیای سودان
ارتش سودان: بخشهای عمدهای از شمال و شرق کشور را در اختیار دارد؛ از جمله پایتخت (خارطوم)، شهرهای کلیدی در امتداد رود نیل و بندر راهبردی «پورت سودان» در دریای سرخ.
نیروهای واکنش سریع: پس از تصرف شهر الفاشر (مرکز ایالت دارفور شمالی) در ۲۶ اکتبر پس از ۱۸ ماه محاصره، سیطرۀ خود را بر منطقۀ غربی دارفور تثبیت کرده است.
صادرات سودان
اقتصاد صادراتی سودان بر سه ستون استوار است: نفت، طلا و محصولات کشاورزی.
در سال ۲۰۲۳، ارزش کل صادرات سودان ۵.۰۹ میلیارد دلار بود که عمدتا شامل نفت خام (۱.۱۳ میلیارد دلار)، طلا (۱.۰۳ میلیارد دلار)، فرآوردههای دامی (۹۰۲ میلیون دلار)، دانههای روغنی (۷۰۹ میلیون دلار، که ۶۱۳ میلیون دلار آن کنجد بوده است) و صمغ عربی (۱۴۱ میلیون دلار) میشد.
سودان بزرگترین صادرکنندۀ دانۀ کنجد و صمغ عربی در جهان است؛ صمغی که بهعنوان تثبیتکننده و امولسیفایر در صنایع غذایی و نوشیدنی جهانی و همچنین در داروسازی، مکملها و لوازم آرایشی کاربرد حیاتی دارد.
کنترل منابع کشاورزی
جغرافیای سودان عمدتا توسط رود نیل شکل گرفته است؛ رودی که طغیان سالانۀ آن زمینهای کشاورزی را سیراب میکند. نیل سفید و نیل آبی در خارطوم به هم میپیوندند و بهعنوان رود نیل به سمت شمال و مصر جاری میشوند.
مراتع: حدود نیمی از مساحت سودان (۵۱.۴ درصد) را چراگاهها پوشاندهاند که عمدتا در بخش جنوبی کشور تا حوالی خارطوم گسترده شدهاند. این اراضی که برای دامداری و صنایع دامی حیاتیاند، تقریبا بهطور مساوی میان ارتش و نیروهای واکنش سریع تقسیم شدهاند.
کمربند صمغ عربی: بخش شمالی مراتع، نواری معروف به «کمربند صمغ عربی» است؛ جایی که درختان آکاسیا (مولد این صمغ ارزشمند) کاشته شدهاند.
اراضی زراعی: زمینهای زراعی عمدتا بین نیل آبی و سفید متمرکز شدهاند؛ جایی که ایالت «الجزیره» قرار دارد و تحت کنترل نیروهای مسلح است.
کنترل نفت: شریان حیاتی اقتصاد
صادرات نفت منبع اصلی درآمد سودان است. تولید نفت بین سالهای ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۰ از ۲۰۰ هزار بشکه در روز به نزدیک ۵۰۰ هزار بشکه رسید. اما در سال ۲۰۱۱، با جدایی سودان جنوبی که ۷۵ درصد ذخایر نفتی را با خود برد، این صنعت دچار فروپاشی شد.
به گزارش ادارۀ اطلاعات انرژی آمریکا، تا سال ۲۰۲۳ تولید به ۷۰ هزار بشکه در روز سقوط کرد. با این حال، برآورد بنیاد «رصدخانۀ پیچیدگی اقتصادی»(OEC) نشان میدهد که نفت خام با ارزش ۱.۱۳ میلیارد دلار همچنان یکی از اقلام اصلی صادراتی بوده و سودان را در رتبۀ چهلم صادرکنندگان نفت خام جهان قرار داده است. خریداران اصلی شامل مالزی (۴۶۸ میلیون دلار)، ایتالیا (۲۹۹ میلیون دلار)، آلمان (۱۲۵ میلیون دلار)، چین (۱۰۵ میلیون دلار)، سنگاپور (۸۰.۳ میلیون دلار) و هند (۵۱.۴ میلیون دلار) بودهاند.
تا سال ۲۰۲۴، ذخایر نفت سودان ۱.۲۵ میلیارد بشکه و ذخایر گاز طبیعی ۳ تریلیون فوت مکعب برآورد شده است؛ هرچند سودان گاز را نه تولید میکند و نه مصرف گاز آن در ردۀ مقادیر قابلتوجه قرار میگیرد.
میادین نفتی: اکثر میادین در جنوب و نزدیک مرز سودان جنوبی واقع شدهاند و بخش نفت دو کشور همچنان درهمتنیده است. بسیاری از این میادین در حال حاضر تحت کنترل نیروهای واکنش سریع هستند.
پالایشگاهها: صنعت نفت توسط پنج پالایشگاه در مناطق مرکزی و شمالی پشتیبانی میشود. بزرگترین آنها، پالایشگاه خارطوم با ظرفیت ۱۰۰ هزار بشکه در روز است که تا اواخر ژانویه ۲۰۲۵ در اختیار ارتش قرار داشت. ارتش همچنین پالایشگاه کوچکتر پورت سودان را کنترل میکند.
خطوط لوله: خطوط لوله، نفت خام را از میادین جنوبی به پایانۀ صادراتی بشائر در جنوب پورت سودان منتقل میکنند؛ مسیری حیاتی برای نفت هر دو سودان. خط لوله از الابیض به پورت سودان عمدتا تحت کنترل ارتش باقی مانده است.
کنترل طلا: منبع تامین مالی جنگ
سودان یکی از تولیدکنندگان پیشروی طلا در آفریقاست و ذخایر آن در شمال شرق، مرکز و جنوب پراکنده است.
شمال شرق: اکثر معادن در شرق سودان تحت کنترل ارتش هستند.
مرکز و جنوب غرب: میادین طلای این مناطق عمدتا در اختیار نیروهای واکنش سریع است.
بخش عمدۀ طلا از طریق استخراج سنتی و در مقیاس کوچک به دست میآید که صدها هزار نفر را به کار گرفته اما عمدتا خارج از نظارت دولتی عمل میکند. از زمان آغاز جنگ در ۲۰۲۳، کنترل معادن طلا و مسیرهای تجاری آن به منبعی حیاتی برای تامین مالی هر دو طرف درگیری تبدیل شده است.
خبرگزاریهای محلی در ژوئیه گزارش دادند که با وجود جنگ، تولید طلا در سال ۲۰۲۴ با جهشی ۵۳ درصدی نسبت به سال ۲۰۲۲ (۴۱.۸ تن) به ۶۴ تن رسید و ۱.۵۷ میلیارد دلار درآمد صادراتی قانونی ایجاد کرد. تجارت غیرقانونی و بازار سیاه نیز که با بیثباتی تغذیه میشود، نیز همچنان ادامه دارد.
طبق دادههای رصدخانۀ پیچیدگی اقتصادی، امارات متحدۀ عربی در سال ۲۰۲۳ خریدار بیش از ۹۹ درصد از صادرات ۱.۰۳ میلیارد دلاری طلای سودان بوده است.
شرکای تجاری اصلی
حدود ۸۰ درصد صادرات سودان به آسیا، ۱۱ درصد به اروپا و ۸.۵ درصد به آفریقا میرود.
در سال ۲۰۲۳:
۱. امارات متحده عربی: شریک تجاری نخست با واردات ۱.۰۹ میلیارد دلار (۲۱ درصد کل صادرات)، تقریبا تماما طلا.
۲. چین: رتبه دوم با ۸۸۲ میلیون دلار (۱۷ درصد)، عمدتا محصولات گیاهی.
۳. عربستان سعودی: ۸۰۲ میلیون دلار (۱۶ درصد)، عمدتا دام زنده.
۴. مالزی: ۴۷۰ میلیون دلار (۹ درصد)، عمدتا نفت خام.
۵. مصر: ۳۸۷ میلیون دلار (۷.۶ درصد)، ترکیبی از کالاها.
این پنج کشور بیش از دو سوم صادرات سودان را به خود اختصاص دادهاند.
سودان در یک نگاه
سودان سومین کشور بزرگ آفریقا با مساحتی حدود ۱.۹ میلیون کیلومتر مربع است. تا سال ۲۰۲۴، جمعیت آن ۵۰.۵ میلیون نفر برآورد شده که عمدتا در امتداد رود نیل و مراکز شهری متمرکز هستند. منطقۀ کلانشهری خارطوم حدود هفت میلیون نفر جمعیت دارد و نیالا در دارفور جنوبی نزدیک به ۱.۱۵ میلیون نفر را در خود جای داده است.
سایر شهرهای اصلی عبارتند از: الابیض (۵۶۰ هزار)، پورت سودان (۵۴۷ هزار)، کسلا (۴۱۱ هزار)، القضارف (۳۶۴ هزار)، الضعین (۲۶۵ هزار)، الفاشر (۲۵۳ هزار)، الدمازین (۱۸۶ هزار)، الجنینه (۱۶۳ هزار)، گریدا (۱۲۰ هزار) و عطبره (۱۰۸ هزار).
آیا نیاز به تهیه نسخه چاپی مجلات دارید؟
شما میتوانید با خرید اشتراک به نسخه چاپی مجلات ما دسترسی داشته باشید.
