از پورت سودان تا ربعالخالی، استان حضرموت به میدان آزمونی برای موازنۀ قدرت در حال تغییر میان عربستان و امارات بدل شده است. نیروهای نیابتی یمنی آنها با زور، مذاکره و اهرمهای اقتصادی در حال ترسیم دوبارۀ چهرۀ این استان هستند و آن را به رقابتی وسیعتر بر سر بنادر، نفت و آیندۀ یمن تبدیل کردهاند.
در لحظهای پرتنش از تشدید نظامی و حملات مکرر پیرامون میادین نفتی شرق حضرموت، «ائتلاف قبایل حضرموت» و مقامات محلی در ۳ دسامبر در مُکلا امضای توافقنامهای رسمی برای کاهش تنش را اعلام کردند. این توافق تحت نظارت هیئتی بلندپایه از عربستان سعودی و کمیتهای میانجی متشکل از شیوخ و رهبران برجسته محلی حاصل شد.
این توافق خواستار توقف فوری تمامی اقدامات نظامی، امنیتی و رسانهای است و مقرر میدارد که نیروهای ائتلاف قبیلهای در فاصلۀ یککیلومتری شرکت نفتی دولتی «پترو مسیله» مستقر شوند، در حالی که یگانهای زبده تا سه کیلومتر عقبنشینی کنند. همچنین ادغام «نیروهای حفاظت حضرموت» با «نیروی حفاظت شرکتهای نفتی» تحت فرماندهی واحد برای تامین امنیت تاسیسات و پاسداری از «ثروت ملی» الزامی شده است. توافق بر بازگشت کارکنان به مشاغل خود و تداوم بیوقفۀ تولید نفت تاکید دارد.
این بیانیه پس از یک هفته تنش سنگین در سیئون، غیل بن یمین و فلات اطراف صادر شد؛ جایی که جنگجویان قبیلهای تلاشهای مکرر «شورای انتقالی جنوب» که مورد حمایت امارات است را برای تحمیل کنترل خود، دفع کردند.
علیرغم آتشبس رسمی، آرامش شکننده است. چندین تشکیلات مسلح، که هر یک به حامیان و دستورکارهای خاص خود وابستهاند، همچنان در سراسر استان فعالاند. آیندۀ این فلات و نفت نهفته در زیر آن، در هالهای از ابهام باقی مانده است.
یک منبع نظامی در «ائتلاف قبایل حضرموت» به «کردل» میگوید که سرلشکر فرج البحصنی، معاون رئیس «شورای انتقالی جنوب» قصد دارد با حملات جدید به مواضع نیروهای حفاظت حضرموت، توافق را تضعیف کند. انتظار میرود درگیریها بهویژه در اطراف «القبع» و مبادی ورودی «وادی مولین» از سر گرفته شود.
بهانهای ساختگی و دشمنی آشنا
همزمان با آغاز تلاشها برای کاهش تنش، جریانی موازی از بیانیههای سیاسی و نظامی کوشید عملیات اخیر در حضرموت را توجیه کند و یگانهای عقبنشینیکرده را تهدیدی امنیتی جلوه دهد. سرهنگ محمد النقیب، سخنگوی نیروهای جنوبی، عملیات «آیندۀ روشن» را تلاشی برای ایمنسازی وادی و صحرا و پاکسازی عناصر «تروریست» مرتبط با اخوانالمسلمین از طریق منطقۀ نظامی اول توصیف کرد.
سرتیپ صالح بن شیخ ابوبکر، فرماندۀ نخبگان حضرمی، گفت نیروهای اخراجشده سالها «فضای تنفسی برای حوثیها، اخوان و سازمانهای افراطی» بودهاند و تصمیم ورود به سیئون پس از اتمام تمام گزینههای دیگر برای بازگرداندن امنیت اتخاذ شده است. بیانیۀشورای انتقالی جنوب نیز سیئون و مناطق وادی و صحرا را نواحی استراتژیکی توصیف کرد که بهعنوان مسیرهای قاچاق و پایگاههایی برای حمله به نیروهای جنوبی و سعودی استفاده میشدند و عملیات را آغاز فصل جدیدی برای حضرموت خواند.
در مقابل، رسانههای همسو با حزب اخوانی «اصلاح»، تشکیلات طرفدار امارات را به غارت و هدفگیری انتقامجویانه متهم کردند و مدعی شدند ریاض نیروهای اصلاح را رها کرده و بر سر فلات با ابوظبی معامله کرده است.
ماهر الشامی، روزنامهنگار و فعال حقوق بشر، به کردل میگوید: «آنچه امروز در استان حضرموت میگذرد، یک درگیری محلی گذرا یا نزاع قبیلهای نیست، بلکه امتداد مستقیم کشمکش سعودی–اماراتی بر سر زمین و منابع یمن است.»
او میافزاید: «تحرکات نظامی و امنیتی جناحها و شبهنظامیان مرتبط با ائتلاف با هدف تحمیل کنترل بر ثروت نفت و دریا و تبدیل استان به پایگاه نفوذی است که به ریاض و ابوظبی اجازه میدهد کنترل خود را در جنوب و شرق تثبیت کنند.» به گفتۀ شامی، هدف این پروژههای خارجی «تحمیل طرح تجزیه برای از هم پاشیدن یمن و تضعیف توان مقاومت آن است.»
نبرد بر سر فلات
نبردها در اطراف فلات حضرموت کاملا شدت گرفت. شورای انتقالی در کنار جنگجویانی از یافع و ضالع برای تصرف سایتهای کلیدی، از جمله «هاوک»، زیرمجموعۀ شاخۀ محلی توتال، خیز برداشت. شیخ عمرو بن حبریش فرماندهی نبردهای «مقاومت حضرمی» را بر عهده گرفت و از قبایل و جنگجویان محلی خواست تا ایستادگی کنند و از سرزمین خود دفاع نمایند.
نیروهای ائتلاف قبایل حضرموت و حفاظت حضرموت توانستند حمله را دفع کنند و تلفات و خساراتی بر جای بگذارند. از سوی دیگر، شورای انتقالی بهسرعت کنترل سیئون و شهرهای وادی حضرموت را بدون مقاومت واقعی از سوی تیپهای منطقۀ نظامی اول به دست گرفت. درگیریهای پراکنده در مناطقی چون جاثمه و وادیالعین رخ داد و میادین نفتی شاهد انفجارهایی ناشی از بمباران هوایی مواضع نیروهای حفاظت و ائتلاف قبیلهای توسط نیروهای جنوبی بودند.
در سایۀ این تحولات، عربستان سعودی تحرکات گستردهای را برای مهار تنش آغاز کرد و یک هیئت بلندپایۀ امنیتی و نظامی وارد فرودگاه الریان در مکلا شد تا با تمام مولفههای حضرمی و مقامات محلی به ریاست استاندار دیدار کند.
پیشنهادهای ریاض شامل عقبنشینی نیروهای ائتلاف قبیلهای از سایتهای نفتی و جایگزینی آنها با نیروهای «سپر وطن» (درع الوطن)، و استقرار آنها در فلات برای کنترل امنیت بود؛ در حالی که منطقۀ نظامی اول در مواضع فعلی خود باقی مانده و فرماندهی عملیاتی نیروهای سپر وطن را بر عهده گیرد.
به گفتۀ منبعی درگیر در مذاکرات، این تحرکات خودجوش نبود، بلکه پس از رایزنیهای خاموش سعودی–اماراتی دربارۀ تقسیم نفوذ در حضرموت که شامل تخصیص مناطق کنترل و بازآرایی یگانهای وفادار بود صورت گرفت. بر اساس این توافق، سپر وطن مناطقی را که برای منافع بلندمدت ریاض حیاتیاند امن میکند، در حالی که شورای انتقالی جنوب به سمت جنوب پیشروی مینماید. ائتلاف قبیلهای با قلمرویی محدود و ثانویه رها میشود تا هیچ نیروی مستقل محلی نتواند هیچیک از دو قدرت منطقهای را به چالش بکشد.
فرمانده واقعی حضرموت کیست؟
ارزش استراتژیک حضرموت بهعنوان بزرگترین استان یمن، دارندۀ بخش عمدۀ نفت و میزبان بنادر کلیدی، غیرقابلانکار است. این ویژگی آن را به میدان نبردی برای ریاض و ابوظبی، متحدان ناآرامی که رقابتشان نقشۀ سیاسی یمن را شکل داده، تبدیل کرده است.
شمال (وادی و صحرا) و ساحل جنوبی دیرزمانی است که از نظر نظامی تقسیم شدهاند. در ۲۰۱۳، عبدربه منصور هادی، رئیسجمهور مخلوع، منطقۀ نظامی اول را در شمال ایجاد کرد که تحت تسلط یگانهای همسو با اصلاح بود. منطقۀ نظامی دوم در جنوب از نیروهای محلی ریشهدار در جوامع ساحلی تشکیل شد.
با تعمیق رقابت امارات و عربستان، ابوظبی در ۲۰۱۶ «نیروهای نخبۀ حضرمی» را برای تامین امنیت ساحل و بنادر ایجاد کرد. سال بعد، امارات از تأسیس شورای انتقالی جنوب به رهبری عیدروس الزبیدی حمایت کرد که خواستار جدایی بود و مکررا با دولت عدنِ طرفدار ریاض درگیر شد که خشنترین مورد آن در سال ۲۰۱۸ بود.
برای توازنبخشی به این ساختار روبهرشد و همسو با امارات، ریاض در ۲۰۲۳ از تشکیل «نیروهای سپر وطن» تحت فرمان رشاد العلیمی، رئیس شورای رهبری ریاستجمهوری، حمایت کرد. این یگانها در سراسر شمال حضرموت و دیگر سایتهای استراتژیک مستقر شدند تا دامنۀ نفوذجنوبیها را مهار کنند. اخیرا ائتلاف قبایل حضرموت به رهبری شیخ عمرو بن حبریش ظهور کرده و با تاکید بر تعلق حضرموت به مردمش، گامهای نظامی و سیاسی برای اعلام خودمختاری برداشته است.
امروز، شورای انتقالی کنترل سیئون و شهرهای وادی را در دست دارد و سپر وطن کنترل پادگانهای منطقۀ نظامی اول را پس از عقبنشینی آن بر عهده گرفته است، در حالی که قبایل حضرموت سایتهای نفتی حیاتی را حفظ کرده و بر رد هرگونه نفوذ خارجی تاکید دارد.
جرقه به آتش بدل میشود
تشدید تنش اخیر در پایان نوامبر و پس از انتصاب سالم الخنبشی بهعنوان استاندار (جایگزین مبخوت بن ماضی که آشکارا با اماراتیها همسو بود) شکل گرفت. این اقدام نشانگر قصد ریاض برای بازتنظیم توازن در داخل استان بود. زمانبندی آن معنادار بود؛ انتصاب چند روز پس از آن صورت گرفت که نیروهای جنوب استقرار خود را در سیئون تشدید کردند و ابوعلی الحضرمی، فرماندۀ شورای انتقالی خواستار کنترل فلات شد و ائتلاف قبیلهای را نسبت به هرگونه گسترش بیشتر تهدید کرد.
ائتلاف بهسرعت پاسخ داد، جلسات اضطراری تشکیل داد و اعلام بسیج کامل کرد. نیروهایش در اطراف فلات و میادین نفتی (مسیله، العلیب، غیل بن یمین) تجمع کردند و آمادگی برای مقابله را نشان دادند. امارات با ارسال نیروهای کمکی عمده از عدن، ابین، ضالع، لحج و شبوه شامل یگانهای کمربند امنیتی و پشتیبانی امنیتی در کنار نخبگان حضرمی، پاسخ داد. این ماجرا فراتر از یک درگیری محلی، به امتداد رقابتی منطقهای تبدیل شده که اکنون از سواحل سودان تا شرق یمن کشیده شده است.
ریاض به واشنگتن فشار میآورد تا نقش ابوظبی در جنگ سودان را محدود کند و حتی خواستار آن شده که آمریکا نیروهای واکنش سریع مورد حمایت امارات را بهعنوان سازمان تروریستی معرفی کند. پاسخ ابوظبی از طریق بسیج شورای انتقالی به سمت حضرموت، استانی با اهمیت عظیم برای عربستان داده شد.
عدنان باوزیر، رئیس شورای نجات جنوبی در حضرموت، به کردل میگوید که موضع امارات ممکن است تلافیجویانه باشد، اما احتمال هماهنگی سعودی در واگذاری استان به سپر وطن را نیز رد نمیکند؛ چرا که شورای انتقالی نمیتواند بدون تایید ریاض حرکت کند. او معتقد است عربستان از فرصت استفاده کرد تا اخوان را تضعیف کند، آخرین دژ آنها در جنوب (منطقۀ نظامی اول در سیئون) را برچیند و آنها را به سمت مأرب براند تا زمینه را برای هرگونه طرح تجزیۀ آتی فراهم کند.
او وضعیت میدانی را «مهآلود» توصیف میکند: «بیانیههای ائتلاف قبایل حضرموت نشاندهندۀ حس تلخی و این احساس است که عربستان ممکن است آنها را رها کرده باشد، در حالی که آنها از ناتوانی نظامی خود برای مقابله با نیروهای طرفدار امارات که از داخل و خارج استان میآیند، آگاهاند.» به اعتقاد باوزیر، منطقۀ نظامی اول مستقیما به فرماندهان ریاض پاسخ میدهد و با دستور آنها مواضع را تحویل خواهد داد. او هشدار میدهد که حل مسئلۀ ائتلاف قبیلهای از طریق سازش عشایری، برای وحدت و حاکمیت یمن فاجعهبار خواهد بود.
شامی نیز معتقد است این تحولات با رشد توان بازدارندگی صنعا همزمان شده و بخشی از تلاشهای سعودی–اماراتی برای تحمیل واقعیتی جدید پیش از تغییرات منطقهای پیشبینیشده است. او دست پروژهای آمریکایی–اسرائیلی را میبیند که قصد تضعیف یمن و تسلط بر کریدورهای استراتژیک آن را دارد.
استانی گرفتار میان اربابان
حضرمیهایی که با کردل صحبت کردند، ناامیدی عمیق خود را از درگیریای که آن را کاملا بیگانه با منافع خود میدانند، ابراز کردند. جناحهای محلی به ابزار دستورکارهای منطقهای تبدیل شدهاند و ثروت استان (نفت، بنادر و جغرافیا) آن را به اهرم چانهزنی در مبارزهای بسیار بزرگتر از یمن بدل کرده است.
امارات از این دور با گسترش کنترل ارضی شبهنظامیانش در زمینهای استراتژیک جدید بیرون آمده است. عربستان نیز از موقعیت برای تضعیف اخوان و چینش دوبارۀ مهرهها به نفع عوامل خود، بهویژه سپر وطن، استفاده کرده است.
اما بازی بزرگتر همچنان باقی مانده است. و مثل همیشه، بازندگان بزرگ مردم حضرموت هستند؛ ایستاده بر سرزمینی که متحدانی به آن چشم دوختهاند که روزبهروز بیشتر شبیه رقیب رفتار میکنند.
آیا نیاز به تهیه نسخه چاپی مجلات دارید؟
شما میتوانید با خرید اشتراک به نسخه چاپی مجلات ما دسترسی داشته باشید.
