برای عربستان سعودی، این سفر نمیتوانست بهتر از این پیش برود. در ۱۸ نوامبر، دونالد ترامپ با تمام تشریفاتی که آمریکا میتوانست فراهم کند(از جمله پرواز نمایشی نظامی و ضیافت رسمی شام در کاخ سفید) از محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، استقبال کرد. دو طرف توافقهایی برای سرمایهگذاری، فروش تسلیحات و همکاری هستهای امضا کردند. ترامپ عربستان سعودی را «متحد اصلی غیر ناتو» نامید و پس از یک دهه تنش، روابط آمریکا و عربستان دوباره بر پایۀ محکمی استوار به نظر میرسد.
اما اگر دقیقتر نگاه کنید، توافقها نمونههایی بارز از سبک خاص ترامپ بودند: سرشار از وعده، اما خالی از جزئیات. در حالی که شاهزاده بنسلمان به خانه بازمیگردد، دو پرسش باقی میماند. اول اینکه آیا او میتواند جزئیات را با دولت دمدمیمزاج ترامپ نهایی کند؟ و دوم اینکه آیا با گذشت زمان در دورۀ دوم ترامپ، او برای امضای تنها توافقی که هنوز آمادۀ انجامش نیست، یعنی عادیسازی روابط با اسرائیل، تحت فشار قرار خواهد گرفت؟
پیمان هستهای
با پیمان هستهای شروع کنیم. سعودیها برای تامین تقاضای فزایندۀ انرژی، خواهان رآکتورهای هستهای هستند. ترامپ میخواهد شرکتهای آمریکایی آنها را بسازند. آنها ماهها را صرف مذاکره دربارۀ جزئیات کردهاند و وزیر انرژی آمریکا میگوید گفتوگوها اکنون به پایان رسیده است. اما دو کشور هنوز «توافقنامۀ ۱۲۳» را که نامش از بخش مربوطه در قوانین کنترل صادرات آمریکا گرفته شده، امضا نکردهاند و آنچه این هفته اعلام شد، بیشتر توافقی برای رسیدن به توافق بود.
پیمان نهایی نیازمند تایید کنگره خواهد بود. بسیاری از قانونگذاران میخواهند عربستان از الگوی امارات متحدۀ عربی پیروی کند که برای تضمین توافق خود در سال ۲۰۰۹، از غنیسازی اورانیوم صرفنظر کرد. اما سعودیها علیرغم نگرانیهای آمریکا دربارۀ اشاعۀ هستهای، مشتاق داشتن چنین تواناییای هستند. برخی مقامات طرحی را پیشنهاد کردهاند که بر اساس آن یک تاسیسات غنیسازی با مالکیت عربستان در خاک آمریکا ساخته شود تا راه میانهای پیدا شود.
اف-۳۵ و سیاست داخلی آمریکا
اگر مذاکرات هستهای هنوز به هفتهها یا ماهها زمان نیاز داشته باشد، فروش جنگندههای اف-۳۵ به سالها زمان نیاز خواهد داشت. پادشاهی خواهان خرید دهها فروند از این هواپیماهاست که پیشرفتهترین نوع در زرادخانۀ آمریکا بهشمار میروند. این نیز نیازمند تایید کنگره است و قانونگذاران هر دو حزب نگران تاثیر آن بر برتری نظامی اسرائیل در منطقه هستند. حتی اگر آنها با فروش موافقت کنند، بعید است که هواپیماها قبل از پایان دهه تحویل داده شوند. فروش و تراشههای پیشرفته به عربستان سعودی نیز ممکن است با مقاومت کنگره نیز روبهرو شود؛ همان نهادی که پیش از این به دلیل نگرانی از احتمال انتقال فناوری به ارتش چین، تهدید کرده بود فروش این جنگندهها به امارات و ترکیه را مسدود کند. برد بومن، تحلیلگر اندیشکدۀ محافظهکار «بنیاد دفاع از دموکراسیها»، با اشاره به رزمایش دریایی مشترک اخیر سعودی و چین، گفته بود: «اگر اف-۳۵ میخواهید، شاید بهتر باشد دوبار دربارۀ انجام مانورهای نظامی با چین فکر کنید.»
نگرانیهای اسرائیل از فروش تسلیحات پیشرفته به عربستان، که یکی از بزرگترین خریداران سلاح آمریکاست نیز میتواند مانعی دیگر باشد. طبق قانونی که کنگرۀ آمریکا در سال ۲۰۰۸ تصویب کرد، اسرائیل، که تنها دارندۀ اف-۳۵ در خاورمیانه است، باید برتری کیفی نظامی و فناوری خود را نسبت به دیگر کشورهای منطقه حفظ کند. البته مقامات اسرائیلی بخاطر از دست دادن برتری هوایی خود وحشتزده نیستند: تا زمانی که سعودیها اولین اف-۳۵ خود را دریافت کنند، ۱۵ سال از اولین زمانی که با این جتهای پیچیده پرواز میکند، خواهد گذشت.
سپس نوبت به توافقهای سرمایهگذاری میرسد. ترامپ گفت که عربستان سعودی وعده داده است نزدیک به ۱ تریلیون دلار در آمریکا سرمایهگذاری کند؛ رقمی که نسبت به ۶۰۰ میلیارد دلار وعده داده شده در سفر ماه می او به ریاض، افزایش یافته است. این مبلغی بزرگتر از کل صندوق ثروت ملی پادشاهی است. عربستان با قیمتهای پایین نفت دستوپنج نرم میکند که آن را مجبور به استقراض و کاهش برخی از برنامههای جاهطلبانه برای متنوعسازی اقتصاد کرده است. این کشور مشتاق سرمایهگذاری در آمریکاست، اما یک تریلیون دلار پول نقد اضافی در گوشهای پنهان نکرده است.
با این حال، پرسشهایی در رابطه با روزهای آینده وجود دارد. اگر هدف از این سفر نشان دادن این بود که عربستان سعودی جایگاه خود را در واشنگتن بازیافته است، این یک موفقیت چشمگیر تلقی میشود. ترامپ و جرد کوشنر، داماد و مشاور ارشد رئیسجمهور که خود یک تاجر املاک است، در دورۀ اول ترامپ رابطهای نزدیک با محمد بن سلمان برقرار کردند. در آن زمان شاهزاده محمد اولین سفر خود را به کاخ سفید در مارس ۲۰۱۸ انجام داد که کشورش را به موضوع یکی از درگیریهای میان دو حزب تبدیل کرد. دموکراتها از رابطۀ خاص او با ترامپ و جنگ ویرانگرش در یمن خشمگین بودند.
شش ماه بعد، عوامل سعودی جمال خاشقجی روزنامهنگار سعودی و ستوننویس واشنگتنپست را در داخل کنسولگری پادشاهی سعودی در استانبول به قتل رساندند. با وجود اینکه قتل خاشقچی برای سالها روابط آمریکا و عربستان را تیره و تار کرد، ترامپ علنا پس از آن و علیرغم محکومیت گستردۀ غرب، در کنار بنسلمان ایستاد. در مقابل جو بایدن به عنوان نامزد انتخابات در سال ۲۰۱۹ وعده داد که شاهزاده را «منزوی» کند. با وجود اینکه سیا در تحقیقات خود نتیجه گرفت که ولیعهد ماموریت «دستگیری یا قتل» این روزنامهنگار باسابقۀ سعودی در کنسولگری عربستان در استانبول را تایید کرده است، قیمتهای بالای نفت بایدن را مجبور به تجدیدنظر کرد؛ در تابستان ۲۰۲۲ او با سرافکندگی به عربستان پرواز کرد تا از سعودی بخواهد نفت بیشتری پمپاژ کند. اما ریاض این اتهامات را رد کرد و قتل را به «عملی خودسرانه» نسبت داد. در نتیجه رابطۀ سعودی با دولت بایدن همچنان سرد باقی ماند اما در همان دوره و پس از ترک کاخ سفید توسط ترامپ، صندوق ثروت ملی عربستان، «صندوق سرمایهگذاری عمومی» ۲ میلیارد دلار در صندوق سرمایهگذاری خصوصی که کوشنر تاسیس کرده بود، سرمایهگذاری کرد.
البته فضای سیاست داخلی آمریکا در حال حاضر هم نسبت به مقولۀ عربستان حساس است. این سفر در حالی انجام میشود که ترامپ با پایین بودن میزان محبوبیت داخلی، نارضایتی از نحوۀ مدیریت تورم، و جنجال بر سر اسناد مرتبط با جفری اپستین، مجرم جنسی متهم به آزار کودکان، روبهرو است. منتقدان داخلی، او را به مخدوش کردن مرز میان منافع تجاری خانوادهاش و سیاست خارجی ایالات متحده متهم میکنند؛ بهویژه پس از آنکه «بنیاد ترامپ» در آستانۀ سفر بنسلمان اعلام کرد همراه با شرکت سعودی «دار گلوبال» در مالدیو یک مجتمع لوکس تفریحی میسازد. آدام شف، سناتور دموکرات، پیش از این سفر، دانلد ترامپ را به «فروختن امنیت ملی» متهم کرد و نوشت: «به نظر میرسد ترامپ و خاندان سلطنتی هر دو برنده خواهند شد… بازنده کیست؟ مردم آمریکا.»
مواد معدنی و شکست چین
البته در سالهای اخیر سعودیها سیاست خارجی عملگرایانهتری اتخاذ کردهاند؛ روزهایی که یک کشور همسایه را محاصره میکردند و نخستوزیر لبنان را میربودند، گذشته است. آنها همچنین پیشنهادی به آمریکاییها در زمینۀ رقابت قدرتهای بزرگ ارائه کردهاند. سعودی میخواهد مواد معدنی حیاتی را برای صنعت آمریکا تأمین کند که به شکستن وابستگی آن به چین کمک خواهد کرد. در یکی از جلسات اخیر، یک مقام ارشد آمریکایی جدول تناوبی عناصر را بیرون آورد و از سعودیها خواست که نشان دهند کدام مواد معدنی را میتوانند ارائه دهند.
گروه معدنی «امپی متریالز» سهمی در سرمایهگذاری مشترک با دولت آمریکا خواهد داشت تا تاسیساتی را برای ساخت و بهرهبرداری راهی خلیج فارس کند. گروه عناصر نادر خاکی «امپی متریالز» در حال همکاری با ارتش ایالات متحده و شرکت معدنی دولتی عربستان سعودی برای ساخت یک تاسیسات فرآوری در خاک این کشور است.
امپی، که امسال قراردادی سودآور با واشنگتن منعقد کرده بود، روز چهارشنبه اعلام کرد وارد مشارکتی با وزارت دفاع آمریکا و شرکت معدنی دولتی «معادن» عربستان شده است. این گروهها قصد توسعۀ یک پالایشگاه عناصر نادر خاکی را توسعه دارند که مواد خام تهیهشده از عربستان و سایر مناطق را پردازش کرده و صنایع تولیدی و دفاعی آمریکا و عربستان را تغذیه کند.
این فلزات برای تولید آهنرباهای دائمی که در طیف وسیعی از صنایع، از دفاعی گرفته تا انرژی و فناوری، استفاده میشوند، حیاتی هستند. اما تولید آنها تحت سلطۀ چین است و کشورهای غربی اکنون در مسابقهای برای ایجاد زنجیرههای تامین جایگزین هستند. دولت آمریکا امسال در اقدامی غیرمعمول که صنعت را شگفتزده کرد، سهامی در شرکت امپی مستقر در نوادا خرید و حداقل قیمتی را برای برخی از عناصر نادر خاکی تولیدی آن تضمین کرد.
بر اساس شرایط توافق چهارشنبه، امپی متریالز و دولت آمریکا مجموعا تا ۴۹ درصد سهم در این سرمایهگذاری مشترک جدید خواهند داشت، در حالی که «معادن» مالکیت کنترلی حداقل ۵۱ درصد را در اختیار خواهد داشت. در طرف آمریکایی، وزارت دفاع، و نه خود امپی، تامین مالی را بر عهده خواهد داشت که جزئیات آن فاش نشده است.
انتظار میرود این تاسیسات هم عناصر نادر خاکی سنگین و هم سبک تولید کند؛ زنجیرۀ تامینی که هر دو نوع آن در حال حاضر تحت سلطۀ چین است. تامین عناصر نادر سنگین در خارج از چین بهویژه دشوار است؛ کشوری که امسال با اعمال مجموعهای از محدودیتهای صادراتی، کنترل خود را بر این مواد نشان داد و صنایع غرب را به تکاپو انداخت. خروجی اصلی معدن امپی متریالز در آمریکا، عناصر نادر خاکی سبک است. این شرکت در حال توسعۀ تاسیسات جداسازی عناصر سنگین در آمریکا است که با مواد استخراجشده از معادن خود و منابع شخص ثالث تغذیه خواهد شد.
عربستان سعودی معدنکاری را به عنوان یکی از بخشهای اصلی برای رشد در چارچوب طرحهای گستردهتر متنوعسازی اقتصاد فراتر از نفت شناسایی کرده است. دولت همچنین امیدوار است که رشد در بخش معدن به تامین مواد برای سایر صنایعی که در تلاش برای ساخت آنهاست، از جمله خودروهای الکتریکی و تولید پیشرفته، کمک کند.
شرکت «معادن» که اکثریت سهام آن متعلق به صندوق ثروت ملی پادشاهی سعودی است، در ماه سپتامبر به فایننشال تایمز گفته بود که استراتژی رشد تهاجمیای را برای توسعه منابع معدنی دستنخوردۀ سعودی که مقامات ارزش آن را حدود ۲.۵ تریلیون دلار تخمین زدهاند، دنبال میکند. این شرکت همچنین مشتاق است از طریق بازوی سرمایهگذاری بینالمللی خود به نام «مناره» فرصتهایی را در خارج از کشور جستجو کند.
جیمز لیتینسکی، مدیرعامل امپی، گفت: «با ترکیب تخصص فنی امپی، چشمانداز راهبردی وزارت جنگ آمریکا و توانمندیها و مقیاس معادن، قطعات پازل برای تقویت بنیادین و متنوعسازی زنجیرۀ تامین در کنار هم قرار گرفتهاند.» یکی از کارکنان کنگره نیز در این باره میگوید: «نظرات دربارۀ عربستان در این شهر بهطور اساسی تغییر کرده است.»
نیازی به عادیسازی نیست
توافق اف-۳۵ نشانۀ دیگری از تغییر اوضاع است. ترامپ دو روز پیش از سفر ولیعهد سعودی گفت قصد دارد با درخواست عربستان برای خرید تعداد زیادی جنگنده اف-۳۵، پیشرفتهترین جنگندۀ رادارگریز آمریکا، موافقت کند. او در دفتر بیضیشکل کاخ سفید اعلام کرد: «میتوانم بگویم که ما این کار را انجام خواهیم داد. ما اف-۳۵ خواهیم فروخت.»
البته گفته شد مقامات رژیم صهیونیستی از دریافت جنگندهها توسط عربستان وحشتزده نیستند اما آنها از نحوۀ مذاکره بر سر این توافق ناراضی هستند. سالها فروش تسلیحات پیشرفتۀ آمریکایی به کشورهای عربی تنها پس از گفتوگوهای دقیق در پنتاگون میان افسران اسرائیلی و آمریکایی صورت میگرفت. دانلد ترامپ این فرآیند را دور زد. با توجه به اینکه اعتبار اسرائیل در واشنگتن پس از جنگ غزه در پایینترین حد خود قرار دارد، این ممکن است سابقهای نگرانکننده بر جای بگذارد.
این موضوع کمک میکند توضیح دهیم چرا شاهزاده بنسلمان دیگر اشتیاقی برای پیوستن به «پیمان ابراهیم» ندارد. جو بایدن در سال ۲۰۲۳ به میانجیگری چنین توافقی نزدیک بود. در ازای به رسمیت شناختن اسرائیل توسط عربستان، آمریکا یک پیمان دفاعی و مشوقهای متنوع دیگری به سعودی پیشنهاد میداد. محمد بنسلمان این را راهی برای بازسازی جایگاه خود در واشنگتن میدید.
اما آغاز جنگ غزه در سال ۲۰۲۳ توافق را متوقف کرد. بیش از یک سال است که سعودیها اصرار دارند توافقی را امضا نخواهند کرد مگر اینکه شامل مسیری جدی برای ایجاد یک دولت فلسطینی باشد (چیزی که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، حتی در نظر هم نخواهد گرفت). با این حال، ترامپ مصمم است که در دورۀ دوم خود توافقات را گسترش دهد. دولت او امیدوار است که توافق با پادشاهی سعودی تاثیری دومینووار داشته باشد. عربستان سعودی، با اختلاف زیاد، بزرگترین اقتصاد عربی و خادم مقدسترین اماکن اسلام است. اگر با به رسمیت شناختن اسرائیل موافقت کند، سایر کشورهای عربی و مسلمان ممکن است پیروی کنند.
محمد بنسلمان ولیعهد سعودی در دیدار در دفتر بیضیشکل، او را بهآرامی ناامید کرد. او گفت: «ما میخواهیم بخشی از توافقات ابراهیم باشیم. اما همچنین میخواهیم مطمئن شویم که مسیری روشن به سوی راهحل دو دولتی را تضمین میکنیم.» سعودیها چشمانداز عادیسازی را روی میز نگه خواهند داشت؛ این هویجی مفید برای تکان دادن جلوی قانونگذاران آمریکایی است. آنها همچنین روابط اقتصادی پنهانی را با اسرائیل تعمیق خواهند کرد. امسال بازرگانان اسرائیلی متعددی در ریاض مشاهده شدهاند که با گذرنامههای دوم سفر کرده بودند. اما زمانی که سعودیها میگویند توافق نیازمند پیشرفت به سوی دولت فلسطینی است، جدی هستند.
برخی سعودیها نگرانند که دانلد ترامپ در اواخر دورۀ خود فشار بر بنسلمان را افزایش دهد؛ شاید برای مثال، تحویل اف-۳۵ها در نهایت به عادیسازی مشروط شود. اما فعلا، ترامپ مایل به صبر به نظر میرسد و سعودیها نیز نیازی به عجله احساس نمیکنند؛ زیرا رابطۀ آنها با آمریکا دیگر به عادیسازی با اسرائیل وابسته نیست. الغاشیان، تحلیلگر سعودی، میگوید انتظار دارد ولیعهد در گفتوگو با آمریکا رویکرد «اول عربستان» را در پیش گیرد و منافع پادشاهی را در اولویت قرار دهد، در حالی که مسائل منطقهای مانند عادیسازی، غزه و سوریه در مرتبۀ دوم اهمیت قرار خواهند داشت: «آنها میخواهند این توافقها در اوایل دورۀ ترامپ امضا شود و بعداً سراغ سایر پروندهها بروند.»
هوش مصنوعی در صحرای عربستان
عربستان سعودی همچنین تامین مالی ۹۰۰ میلیون دلاری در استارتآپ ویدیویی آمریکایی «لوما ایآی» را به عهده خواهد گرفت؛ چرخشی که نشان از تشدید تلاشهای این کشور حاشیۀ خلیج فارس برای تبدیل شدن به نیرویی جهانی در توسعۀ هوش مصنوعی دارد. به گفتۀ افراد متخصص این حوزه، این توافق که به رهبری «هیومِین»، صندوق سرمایهگذاری هوش مصنوعی تحت حمایت صندوق ثروت ملی پادشاهی سعودی انجام شده است، ارزش لوما را به بیش از ۴ میلیارد دلار میرساند.
این توافق طی همایش سرمایهگذاری آمریکا-عربستان ، به عنوان یکی از مجموعه توافقهای جدید با شرکتهای آمریکایی توسط ولیعهد محمد بن سلمان اعلام شد. این توافقها پس از موج قراردادهای اعلامشده در جریان سفر دونالد ترامپ به ریاض در ماه می صورت میگیرند.
عربستان سعودی میخواهد از قدرت مالی «صندوق سرمایهگذاری عمومی» خود که ارزشی نزدیک به ۱ تریلیون دلار دارد، برای تبدیل شدن به رهبری بینالمللی در هوش مصنوعی استفاده کند. محمد بن سلمان در دیدار با رئیسجمهور آمریکا در دفتر بیضیشکل گفت که کشورش قصد دارد «در کوتاهمدت» حدود ۵۰ میلیارد دلار روی هوش مصنوعی هزینه کند.
شرکت لوما که در «بربنک» کالیفرنیا مستقر است، مدلهای ویدیویی پویایی میسازد که میتوانند به دستورات پاسخ داده و فیلم تولید کنند یا واقعیت را شبیهسازی کنند. تامین مالی جدید، تلاشهای لوما را برای آموزش مدلهای جهانی در مقیاس بزرگ، که یادگیریشان نه تنها از طریق دستورات زبانی بلکه از طریق ویدیوها و دادههای کامپیوتری نیز هست، تسریع خواهد کرد.
غولهای فناوری بزرگی مانند «گوگل دیپمایند» و «متا»، و همچنین استارتآپهایی مانند «ورلد لبز فیفی لی»، میلیاردها دلار در مسابقه برای ساخت سیستمهای جدید هوش فضایی هزینه میکنند.
امیت جین، یکی از بنیانگذاران لوما گفت: «برای ایجاد هوش مصنوعی که بتواند به بشریت در جهان فیزیکی کمک کند و درک ما از جهان را گسترش دهد، باید سیستمهایی بسازیم که میتوانند از یک کوادریلیون توکن اطلاعات(تقریباً حافظۀ دیجیتال جمعی بشریت) که در ویدیو، تصویر، صدا و زبان موجود است، یاد بگیرند.»
در همین حال، هیومین «پروژۀ هاله» را در دست ساخت دارد؛ یکی از بزرگترین خوشههای مرکز داده در جهان که بخشی از قدرت محاسباتی برای لوما را فراهم خواهد کرد. این توافق شامل ابتکاری برای ساخت مدلهای هوش مصنوعی آموزشدیده بر اساس دادههای عربی و منطقهای برای ایجاد هوش مصنوعی «همسو با فرهنگ» است.
سرمایهگذاران موجود، مانند «اندریسن هوروویتز»، «امپلیفای پارتنرز» و «ماتریکس پارتنرز» نیز در دور جدید تامین مالی لوما، در کنار سرمایهگذاران جدید از جمله «ایامدی ونچرز»، شرکت کردهاند.
عربستان سعودی و صندوق سرمایهگذاری عمومی در سالهای اخیر به دلیل فشار قیمتهای پایین نفت بر بودجۀ پادشاهی سعودی، هزینهها و اولویتهای خود را بازتنظیم کردهاند. اما هوش مصنوعی یکی از حوزههای اصلی است که حاضر است در آن هزینه کند زیرا بخشی از برنامههای گستردهتر برای متنوعسازی اقتصاد و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی به شمار میرود.
طارق امین، مدیرعامل هیومین، اوایل امسال به فایننشال تایمز گفته بود که شرکت ۱۰ میلیارد دلار برای سرمایهگذاریهای بر روی هوش مصنوعی از طریق یک صندوق سرمایهگذاری اختصاص داده است، در حالی که همچنان در حال گفتوگو با انویدیا و سایر شرکتهای نیمههادی برای تامین تراشههای موردنیاز ساخت مراکز داده در خاک عربستان سعودی است.
آیا نیاز به تهیه نسخه چاپی مجلات دارید؟
شما میتوانید با خرید اشتراک به نسخه چاپی مجلات ما دسترسی داشته باشید.
