تغییر در میدان منازعات جهانی

در دهۀ پایانی قرن بیستم و با فروکش‌کردن رقابت‌های جنگ سرد، معماری امنیتی منطقه بر پایۀ مفهوم «آسیا-اقیانوس آرام» و با محوریت آسه‌آن شکل گرفت. اما امروز، در دهۀ سوم قرن بیست و یکم، با بازگشت رقابت قدرت‌های بزرگ، این معماری دیگر پاسخگو نیست. زورآزمایی جدید، دیگر به اقیانوس آرام محدود نمانده و به اقیانوس هند نیز سرریز کرده است. از این رو، اصطلاح «هند و اقیانوس آرام» (Indo-Pacific) به بهترین شکل، جغرافیای این صحنۀ جدید نبرد را توصیف می‌کند؛ نبردی میان چین از یک‌سو و ایالات متحده و متحدانش از سوی دیگر.

از منظر پکن، حضور نیروی دریایی ارتش آزادی‌بخش خلق در اقیانوس هند، یک ضرورت است، نه یک انتخاب. چین در حال ساخت یک نیروی دریایی قدرتمند است تا نه‌تنها نیروی دریایی آمریکا را از سواحل خود دور نگه دارد، بلکه مهم‌تر از آن، از شریان‌های حیاتی انرژی خود که از اقیانوس هند می‌گذرد، محافظت کند. این آسیب‌پذیری که از آن با عنوان «معضل مالاکا» یاد می‌شود، پاشنۀ آشیل پکن است. چین نگران است که در صورت وقوع درگیری، این مسیرهای دریایی توسط نیروهای متخاصم مسدود شود.

برای فرار از این معضل، چین فعالانه به دنبال ایجاد مسیرهای جایگزین بوده است؛ از جمله ساخت خطوط لولۀ نفت و گاز از بندر «کیائوکپیو» در میانمار و تأمین تأسیسات بندری در «گوادر» پاکستان. این اقدامات، به نوبۀ خود، چین را به یک رقابت راهبردی ناگزیر با هند کشانده و دهلی‌نو را به سمت همکاری نظامی نزدیک‌تر با استرالیا، ژاپن و آمریکا سوق داده است. رزمایش دریایی «مالابار» کشورهای کواد (Quad) در نوامبر ۲۰۲۰ که هم در خلیج بنگال و هم در دریای عرب برگزار شد، دقیقاً مراکز اصلی همین رقابت فزایندۀ دریایی را هدف گرفته بود.

در نهایت، مفهوم «هند و اقیانوس آرام» صرفاً یک اصطلاح گذرا نیست، بلکه ریشه در واقعیت‌های جغرافیایی این رقابت جدید و فزایندۀ قدرت‌های بزرگ دارد. «راه ابریشم دریایی» چین، اقیانوس آرام غربی و اقیانوس هند را در بر می‌گیرد و این منطقه را به صحنۀ اصلی رقابت برای نفوذ از طریق دیپلماسی، اقتصاد و پروژه‌های زیرساختی تبدیل کرده است. همان‌طور که رابرت کاپلان می‌نویسد، تنگۀ مالاکا جایی است که اقیانوس هند به اقیانوس آرام غربی می‌پیوندد و به همین دلیل، به نقطۀ اتکای اصلی رقابت‌های قرن بیست و یکم تبدیل شده است.