تجهیز پشت جبهه

• فناوری‌های اجتماعی پدافند غیر عامل[i]

تنش، جنگ و رخدادهای طبیعی بخشی از مسیر زندگی و تاب‌آوری، دفاع غیرعامل، کاهش ریسک و بازدارندگی از عناصر مهم پیشگیری یا مواجهه با آنها هستند. کشورهایی که ارتش پیشرفته با بودجه‌های نظامی بالا دارند، در حوزۀ پدافند غیرعامل نیز عملکرد چشمگیری دارند. بخشی از دفاع غیرعامل و تاب‌آوری جامعه به‌واسطۀ مولفه‌های فرهنگی، آموزش و آگهی، همبستگی سیاسی دولت–ملت، همبستگی اجتماعی، باورهای مذهبی و اجتماعی، اسطوره‌ها و افسانه‌ها و نیز قدرت حاکمیت در ساختن روایت‌ها باز می‌گردد اما بخش دیگر را فناوری‌ها بر عهده دارند. مواردی مانند دفاع سایبری، فناوری‌های ساخت ساختمان‌های تاب‌آور و استحکامات، فناوری‌های استتار زیرساخت‌ها و ایجاد اختلال در ادوات آفندی دشمن، انواع حسگرها، فناوری‌های تشخیص و خنثی‌سازی، فناوری‌های مانیتورینگ اعم از دوربین‌های مداربسته یا اسکنرهای پهپادی و رارداری محیط، فناوری‌های جمع‌آوری دادۀ انبوه و مدلسازی، فناوری‌های مبتنی بر جی‌آی‌اس و فناوری‌های پایش و تشخیص خسارت، فناوری‌های ضدحریق، فناوری‌های پزشکی-زیستی، ابزارهای پوشیدنی مانند عینک‌های مخصوص نیروهای امنیتی، فناوری‌های شناسایی بیومتریک، فناوری‌های اطلاع‌رسانی پیش از وقوع در زلزله یا موشک‌باران و فناوری‌های مرتبط با ساخت پناهگاه‌های شهری همگی از این جمله هستند. اما آنچه مورد توجه این نوشتار است، فناوری‌های اجتماعی هستند که بتوانند مردم و گروه‌های مختلف شغلی، اجتماعی و جغرافیایی را به همکاری بگیرند و جریان زندگی روزمره و مقاومت مردمی را حفظ کرده یا ارتقا ببخشند.

• تعریف فناوری‌های اجتماعی در پدافند غیرعامل: بخش مهمی از پدافند غیرعامل، مدیریت بحران است و بخش مهمی از مدیریت بحران با مشارکت عمومی، ارتباطات مؤثر با جامعه و رفتار شهروندان گره خورده است. فناوری‌های اجتماعی به فناوری‌هایی اطلاق می‌شود که تعامل، مشارکت، یادگیری جمعی و تصمیم‌گیری گروهی را در مواقع بحران تسهیل می‌کنند اما در حوزۀ پدافند غیرعامل این فناوری‌های اجتماعی دامنه وسیع‌تری می‌یابند و به نوعی به هر فناوری که بتواند شبکه کار، بازار، تجارت و زندگی روزمره مردم را برقرار نگه دارد، اطلاق می‌شود.

• اهمیت سیاسی و فناورانۀ فناوری‌های اجتماعی در پدافند غیرعامل: فارغ از تمام مزایایی که این حوزه دارد، هر قدر کشورها تلاش کنند برنامۀ پدافند غیرعامل خود را مبتنی بر فناوری‌های اجتماعی توسعه دهند، اولا فناوری‌های جانبی و الزامی نیز توسعه پیدا می‌کند. مانند اجبار بر توسعه بلاکچین و فناوری‌های کوانتومی که در صورت قطع اینترنت و مکان‌نما بتواند ارتباطات اجتماعی و تعامل مردم-مسئولین را برقرار نگه دارد، ثانیا این برنامه به توسعۀ مدیریت‌های محلی، بهبود ارتباطات حکمرانی بین مردم با مسئولان محلی و ملی، روزآمدی خدمات بروکراتیک و مسئولیت‌پذیری بیشتر کارمندان و مدیران حکومتی در لحظۀ بحران منجر می‌شود. گاهی ممکن است یک حکومت در فجایع گسترده یا بحران‌های اجتماعی، با ترک خدمت کارکنان مواجه شود که بخشی از آن به خاطر ناآشنا بودن و توانمندنبودن مدیران و کارکنان مرتبط است. توسعه برنامه‌های پدافندی اجتماعی محور یک زنجیره مردم–مسئولان–فناوری را شکل داده و توسعه می‌دهد. زنجیره‌ای که بخشی از آن دیگر ممکن است محدود به پدافند نباشد و حوزه‌های وسیع‌تری را دربرگیرد. ضمن اینکه حفظ تعامل با مسئولان در شرایط بحرانی، خصوصاً شرایط قطع ارتباطات، به میزان زیادی از وحشت عمومی و اقدامات ناشی از وحشت می‌کاهد.

همچنین فناوری‌هاو پلتفرم‌هایی که بتوانند بازاریابی و تجارت را در ابعاد مختلف در این دوران تسهیل کنند نیز ذیل همین حوزه جای می‌گیرند. پاندمی کرونا فرصت مناسبی برای توسعه این بخش‌ها شد.

• حوزه‌های مختلف:

آموزش و توانمندسازی پیش از رخداد: تمام پلتفرم‌های آموزشی می‌توانند در این حوزه مورد استفاده دولت‌ها واقع شوند. مثلا در ایران علاوه بر نرم‌افزارهای آموزشی، در برنامه دولت هوشمند امکان افزونه مناسب برای آموزش‌های متعدد وجود دارد. برخی نهادهای امدادی یا پلیس و برنامه شهرداری‌ها نیز از همین قابلیت برخوردار هستند. ضمن اینکه می‌توان یک پلتفرم مخصوص مدیریت بحران طراحی کرد که در آن علاوه بر آموزش‌های مختلف که قابلیت کاربرد آفلاین نیز داشته باشند، امکانات و افزونه‌هایی برای مدیریت بحران و بازسازی نیز وجود داشته باشد. فناوری‌های واقعیت‌افزوده و نرم‌افزارهای مدلسازی می‌تواند بخشی از فناوری‌هایی باشد که گرچه به‌خودی‌خود اجتماعی محسوب نمی‌شود اما در برنامه‌های مرتبط استفاده شود. چه برای نیروهای تخصصی و امداد و چه برای آموزش کودکان در مدارس.

مدیریت زمان بحران: مهم‌ترین چالش اصلی در این زمان رخ می‌دهد. حفظ آرامش روحی شهروندان، قطع‌نشدن ارتباط مسئولان با مردم و نهادهای مدیریتی با هم، حفظ اشکال گوناگون امنیت، دریافت اطلاعات دقیق توسط مسئولان و نهادهای تصمیم‌گیر در لحظات نخستین رخدادها از حیاتی‌ترین الزامات است که همگی توسط فناوری‌های مختلف قابل انجام است. ساختن پلتفرم‌هایی که در صورت قطع‌شدن ارتباطات اینترنتی و مکان‌نماها بتوانند جزئیات اطلاعات را برای نهادها، مردم و مسئولان قابل ارسال و دریافت کنند و همچنین وجود پلتفرم‌هایی که سازمان‌ها بتوانند اعلام نیاز به نیروی داوطلب یا کالاهای ضروری داشته باشند و مردم بر اساس توانمندی خود اعلام داوطلبی و تأمین کالا نمایند، ضروری است.

اما این تمام ماجرا نیست. چون ممکن است گاهی بحران طولانی شود و مدت زمان زیادی شهروندان به دور از فضاهای کاری خود بمانند؛ مانند دوره‌ کرونا یا جنگ‌های بیولوژیک، یا حتی زلزله‌های ویرانگر در یک منطقه. برای قطع‌نشدن جریان زندگی از جمله تجارت، خدمات اداری، آموزش در این دوران لازم است کنار پلتفرم‌های خدماتی و مجهزشدن ادارات دولتی و بانک‌ها به سیستم‌های دورکاری مناسب، حتما از سایر فناوری‌ها استفاده کرد که در در تجربه برخی کشورها به آن اشاره خواهد شد. فناوری‌های اینترنت اشیاء نیز می‌تواند در این مواقع به‌عنوان بخشی از فناوری‌های اجتماعی استفاده شود. حفظ جریان زندگی یا خروج اضطراری شهروندان از یک منطقه می‌تواند در مورد مقاومت شهروندان برای تخلیه، یاری‌رسان باشد. چون برخی در این مواقع به خاطر امنیت محل زندگی خود ممکن است تمایلی به خروج نشان ندهند. اینترنت اشیاء و دوربین‌های مداربسته بخشی از آسودگی خاطر را فراهم می‌آورد یا حتی در مواقعی که ممکن است شاغلان بخش‌های امدادی نتوانند برای مدتی به منزل خود سر بزنند می‌توانند بخشی از جریان زندگی فرزندان یا سالمندان تحت مراقبت خود در منازل را به کمک این فناوری‌ها انجام دهند. حفظ رفاه و آرامش روانی نیروهای امدادی مسئله مهمی در بحران‌هایی است که مخرب نیستند اما طولانی‌مدت هستند. مانند اپیدمی‌ها. در زمان کرونا خودکشی کادر درمان یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های دولتی در جهان بود چون می‌توانست باعث فروپاشی روانی سیستم درمانی یا حتی جامعه شود. پهپادهای تعاملگر و پلتفرم‌های داده‌محور که بتوانند در شرایط قطع ارتباطات مانند زلزله ویرانگر یا امثال آن به مناطق صعب‌العبور بروند و در جمع‌آوری اطلاعات و رساندن پیام یاری‌گر باشند می‌تواند یک ابداع در این حوزه باشد زیرا قطع‌نشدن ارتباط با افراد گرفتار در بحران یکی از مهم‌ترین چالش‌های مدیریتی است.

مدیریت زمان بازسازی: فناوری‌های اجتماعی می‌توانند، با حفظ امکان حضور نیروهای داوطلب، برای امور مختلف از جمله تأمین مالی یا تأمین کالا در دوران بازسازی کمک کنند. همچنین اطلاع‌رسانی در خصوص پروژه های بازسازی، قطع و وصل‌شدن امکان تردد یا خدمت‌رسانی به خاطر عملیات عمرانی، همگی می‌تواند به کمک فناوری‌های ارتباطات اجتماعی رخ دهد. پلتفرم‌های مشارکتی و شهروند-محور حتی می‌توانند تخلفات یا مشکلات زمان بازسازی را ثبت و به اطلاع تصمیم‌گیران دولتی برسانند. نمونۀ مشکلات بازسازی بم به حدی بود که برخی نمایندگان مجلس و خبرنگاران ناچار بودند با حضور مداوم این مشکلات را ثبت نمایند.

• فناوری‌های اجتماعی در برنامه پدافند غیرعامل کشورها

ایالات متحده آمریکا

حوزه‌های پدافند غیرعامل در آمریکا بسیار متنوع است و شاید از این حیث نخستین و بی‌بدیل‌ترین کشور دنیا باشد. بخشی از آموزش‌ها و توانمندسازی توسط موسسات بخش خصوصی انجام می‌شود. یک نمونه مشهور آن در ماجرای برج‌های دوقولو در ۱۱ سپتامبر اتفاق افتاد و شرکت‌ها و کارکنانی که عملکرد مناسبی در آن لحطات داشتند، آشکار کردند که برنامه پدافند غیرعامل مبتنی بر فناوری‌های اجتماعی را توسط شرکت‌های خصوصی دنبال می‌کردند.

از سال ۲۰۱۱ تحول جدیدی در طرز فکر مقامات دفاعی آمریکا و روی‌آوردن سازمان‌ و نهادهای مرتبط با دفاع عامل و غیرعامل به مباحث نوآوری و استفاده از فناوری‌های اجتماعی در فناوری‌های پدافند غیرعامل‌ پدید آمد؛ به حدی که دفتر ویژه‌ای در وزارت دفاع ایجاد شد و در انتخابات ریاست جمهوری یکی از موضوعات مورد توجه رسانه‌ها، به حساب می‌آمد[ii]. از سال ۲۰۲۲ با شروع جنگ اوکراین که آغازگر دورۀ جدیدی از جنگ‌های ژئوپلیتیک بود، استراتژی‌ها و راهبردهای پدافند غیرعامل در این کشور بازنویسی شده و همین سند مبنای تخصیص منابع، نظارت کنگره و اولویت‌های پژوهشی قرار گرفته است[iii]. طبق اسناد منتشرشده توسط پنتاگون و منابع کنگره، پدافند غیرعامل در این کشور بر اساس منابع تهدید جدید طراحی شده‌اند. چون منابعی که پیشتر شناسایی شده بودند، طی سالیان توسط دولت مرکزی، دولت‌های محلی و بخش خصوصی، در برنامه‌های مختلف پدافندی، پیگیری می‌شدند. گزارش سال ۲۰۲۲ در خصوص استراژی‌ جدید دفاع ملی، ۶ مورد زیر را منابع اصلی تهدید آمریکا به ترتیب ذکر کرده است:

• هوش مصنوعی و بلاکچین
• سیستم‌های سلاح خودکار کشنده
• سلاح‌های هایپرسونیک
• سلاح‌های انرژی هدایت‌شده
• بیوتکنولوژی
• فناوری‌های کوانتومی. ( خصوصاٌ در حوزه رقابت با فناوری جی پی اس) [iv]

پس از این سند آمریکایی‌ها در خصوص استراتژی‌های پدافند غیرعامل و اهداف آن، طبق اسناد منتشرشده تا سال ۲۰۲۵ این موارد در راس کار قرار دارند.

• استفاده از فناوری‌های چند منظوره ( یعنی هم قابل استفاده برای پدافند غیرعامل است و هم کاربردهای دیگری که ممکن است داشته باشد).
• تأکید بر استفاده از فناوری‌های اجتماعی
• استفاده از بالاترین سطح فناوری‌ها تولید.
• تعهد (برنامه‌ها) به رقابت زمانی و اهمیت سرعت.
• آموزش و توانمندسازی به‌خصوص در نیروهای ویژۀ کشوری و نظامی بر اساس نوآوری دفاعی (از این مورد به‌عنوان عنصر چهارم راهبرد دفاعی آمریکا یاد می‌شود که ذیل حوزۀ فناوری‌های اجتماعی پدافندی نیز از آن یاد شده است).

بخش‌های اصلی پدافند غیرعامل در آمریکا نیز شامل این موارد این است که آن‌ها هم به‌شدت مبتنی بر فناوری نگاشته شده‌اند:

• تشخیص و هشدار: اقداماتی که با تشخیص به موقع زمان واکنش برای انجام اقدام مناسب را فراهم می‌کنند. (این مورد به سبب نیازمندی به همکاری بالای مردمی و نیروهای ویژه، باز هم ذیل فناوری‌های اجتماعی پدافند قرار داده شده است.)
• کاهش اثربخشی هدف‌گیری دشمن.
• کاهش آسیب‌پذیری ( بخش از برنامه مفصل این بخش را فناوری‌های اجتماعی تشکیل می‌دهند).
• اقدامات غیرنظامی مقاوم‌سازی دارایی‌های ارزشمند، تأسیسات و نقاط کنترل و فرماندهی کشور.
• بازیابی و یا بازسازی سریع. ( بخش از این برنامه نیز نیازمند به توسعه فناوری‌های اجتماعی مرتبط دانسته شده است).

سوئیس

سوئیس با اینکه یک کشور امن محسوب می‌شد و در جغرافیای مناقشه‌برانگیز یا روابط پرتنشی حضور نداشت، برنامه‌های عمومی گسترده‌ای در خصوص پدافند غیرعامل را همیشه پیگیری کرده است. مانورهای مرتب دوره‌ای، پایش سیستم‌های هشدار در شهرها، پایش آمادگی و ایمنی پناهگاه‌های شهری از مهم‌ترین ویژگی‌های سنتی پدافند غیرعامل در این کشور بوده است. مهم‌ترین هدف و راهبرد در برنامه‌های پدافند غیرعامل سوئیس، مسئلۀ آمادگی ذهنی دائمی مردم است. بر همین اساس معمولاً آموزش‌ها، مانورها و فناوری‌هایی مورد استفاده قرار گرفته‌اند که در تعامل با مردم و زندگی روزمره شهری باشند و همین امر نقش فناوری‌های اجتماعی را پررنگ کرده است.

در سوئیس هم مانند آمریکا، بخش خصوصی در همکاری با حکومت، بخش مهمی از تولید فناوری‌ها، پژوهش و تولید فرهنگ عمومی پدافند غیرعامل را بر عهده دارد. نکته جالب دربارۀ سوئیس استفاده از پهپادها در اهداف مختلف پدافند غیرعامل اجتماعی است. یعنی بر خلاف تصور اولیه که شاید صرفاً پلتفرم‌های اجتماعی را تنها فناوری اجتماعی پدافند غیرعامل بداند، سوئیس با ابتکاری ویژه، از پهپادها برای بخش‌های اجتماعی مختلفی استفاده کرده است. سوئیس از کشورهای پیشتاز در حوزه فناوری‌های هوشمندسازی مزارع و کنترل از راه دور نیز هست که می‌تواند در شرایط خاص بدون حضور کشاورز، مزرعه را مدیریت کرد و به تولید محصول ادامه داد. مهم‌ترین اهداف و استراتژی‌های این کشور در حوزه پدافند غیرعامل شامل این موارد است:

• ارزیابی ریسک دقیق با توجه به زیرساخت‌های حیاتی منطقه‌ای و کاربردی بودن راه‌حل‌ها.
• ترکیب فناوری‌های پیشرفته با پروتکل‌های روشن مدیریت بحران و چرخه حیات داده‌ها.
• توجه به حفاظت از داده‌ها و حریم خصوصی شهروندان در هر اقدام اضطراری.
• برنامه‌ریزی آموزش و تمرین‌های منظم برای کارمندان، شرکت‌ها و عموم جامعه به کمک فناوری‌های ارتباطات اجتماعی.
• گزارش‌های سالانه و انجام پژوهش برای توسعه فناوری‌های هشدار موسوم به IMS/ICS
• تمرکز بر فناوری‌های پایش صنعت انرژی و ایمنی صنعتی و اتمی.
• فناوری‌های امنیت سایبری و تجاری

چین:

فناوری‌های کلیدی پدافند غیرعامل در چین مبتنی بر این اصول است که برخی از آن‌ها بر اساس فناوری‌های اجتماعی کار می‌کنند:

• ایجاد مراکز عملیات اضطراری (EOC) کارآمد با استانداردهای IMS/ICS برای تخصیص منابع و توزیع کالایی در سطوح مختلف. ( بخشی از این برنامه مبتنی بر فناوری‌های اجتماعی است)
• سیستم‌های هشدار سریع (public alert systems) با پلتفرم‌های جامع چند کاناله (پیامک، اپلیکیشن‌ها، تلویزیون/رادیو) برای اطلاع‌رسانی تخلیه و اقدام سریع. ( یکی از اشکال استفاده از فناوری‌های اجتماعی )
• حسگرهای توزیع‌شده و اینترنت اشیا (IoT) در محیط‌های شهری و صنعتی برای پایش مخاطراتی مانند آلودگی، گازهای خطرناک، سیلاب و زلزله و متصل به فناوری‌های اطلاع رسانی سریع و عمومی.
• شبکه‌های مخابراتی امن و پایدار با گزینه‌های پشتیبان برای ادامه خدمات در بحران. ( یکی از الزامات استفاده از فناوری‌های اجتماعی)
• مدیریت دسترسی و واکنش به حوادث سایبری با تیم‌های CERT/CSIRT و استفاده از استانداردهای بین‌المللی مانند NIST یا ISO برای کنترل‌های امنیتی و اطلاع‌رسانی گسترده و سریع به مردم
• جمع‌آوری و تحلیل داده‌های بزرگ (Big Data) برای درک بهتر تهدیدات، الگوهای تخریب و بهبود پاسخ بحران ( بخشی از این برنامه نیز برمبنای جمع‌آوری اطلاعات از شهروندان است که مبتنی بر پلتفرم‌های اجتماعی توصیه شده انجام شود)
• شبیه‌سازی‌های بحران و تمرین‌های تکراری برای تیم‌های پاسخ، مقامات محلی، شرکت‌ها، بیمارستان‌ها و مدارس محلی ( در این مورد نیز اسناد بالادستی پیشنهاد استفاده از فناوری‌های ارتباط اجتماعی و آموزشی را داده‌اند).
• آموزش‌های عمومی و کمپین‌های آگاهی‌رسانی برای رفتار امن جامعه در حوادث ( مبتنی بر پلتفرم‌های اجتماعی)
• مدیریت مردم در بحران همسو با فرهنگ جمع‌گرایی: رویکردهای پدافند غیرعامل چین به تقویت مسئولیت اجتماعی، به‌ویژه در مواقع بحران، مشارکت شرکت‌ها، گروه‌های داوطلبانه و سازمان‌دهی محلی مبتنی است که طراحی فناوری‌های مرتبط را در دستور کار قرار داده است.
• اقدامات حفاظتی سایبری در کنار آموزش اجتماعی: حفاظت از داده‌های جمع‌آوری‌شده از طریق ابزارهای اجتماعی و تاب‌آوری خدمات عمومی به واسطه آموزش‌ها یا اطلاع رسانی‌های مهم در لحظات بحران.
• برنامه‌های آموزشی عمومی: دوره‌های دیجیتال و کمپین‌های آگاهی‌رسانی درباره رفتارهای اولیه در بحران، به‌ویژه با مشارکت مدارس، شرکت‌ها و مؤسسات عمومی.
• همکاری با شرکت‌های فناوری و توسعه شیوه‌های مشارکتی مبتنی بر فناوری

اهمیت برنامه چین در این است که حوزه فناوری‌های اجتماعی را در اکثر برنامه‌های پدافند غیرعامل خود به صورت یک پیوست جفظ کرده است و به دنبال یک استراتژی قوی مشارکت‌محور مبتنی بر فناوری است. موضوعی که بنظر می‌رسد بتواند به میزان زیادی حتی به‌عنوان پدافند پیش‌گیرانه در خصوص جنگ‌ها هم عمل کند. چون بخشی از محاسبات دشمن در جنگ مبتنی برهم‌زدن حوزۀ اجتماعی و قطع ارتباط مردم-مسئولین است. وحشت اجتماعی و رفتارهای نامعقول می‌توانند به‌واسطه توسعۀ برنامه‌های دفاعی که بر فناوری‌های اجتماعی تأکید دارند، کنترل شود.

همه اینها نشان می‌دهد این فناوری‌ها نه ساده هستند و نه به سادگی قابل پیگیری اما پیگیری آنها حوزه‌های متعددی را می‌گشاید و در شرایط بحرانی و غیربحرانی کارآمدی خواهد داشت.

[i] . « پدافند غیر عامل به محموعه اقدامات غیر مسلحانه‌ای اتلاق می‌شود که موجب افزایش بازدارندگی، کاهش آسیب پذیری، تداوم فعالیت‌های ضروری، ارتقاء پایداری ملی و تسهیل مدیریت بحران در مقابل تهدیدات و اقدامات نظامی دشمن می‌گردد» سیاستهای کلی نظام در بخش پدافند غیر عامل مصوب ۱۳۸۹

حسینی امینی، حسن. (۱۳۹۰). تشکیل کمیته پدافند غیر عامل. خوارزمی، -(۱۹۹)، ۰-۰. SID. https://sid.ir/paper/474437/fa

[ii]  MORI Satoru, Defense Innovation in the United States. The Center for Air and Space Power Strategic Studies Symposium 2018,Pp: 41- 55.

[iii] . National Defense Strategy of the united State of America. Pentagon; Department of Defense, 2022.

[iv] . Sayler, Kelley M.11/ 04/2024 Available at : [https://www.congress.gov/crs-product/IF11105].