سربازان در مانورهای نظامی معمولاً از «تمرین غرق کردن» لذت میبرند: منفجرکردن یک کشتی جنگی فرسوده بهعنوان تمرین هدفزنی. و در جریان رزمایش Valiant Shield 2024، یک مانور جنگی در اقیانوس آرام، بسیاری شاهد غرقسازی بیسابقهای بودند. یک بالن استراتوسفری که حامل تجهیزاتی توصیفشده بهعنوان «سنسورهای طیف الکترومغناطیسی» بود، به هدایت موشک جدید Precision Strike ارتش آمریکا برای اصابت به یک کشتی متحرک کمک کرد.
در همین سال، ارتش قراردادی به ارزش ۴.۲ میلیارد دلار امضا کرد تا ناوگان بالنهای ثابت «ایروستات» خود را که برای عملیات نظارت و ارتباط در ارتفاعات نزدیک به زمین به کار میروند، ارتقا دهد. کشورهای دیگر نیز همین مسیر را دنبال میکنند. لهستان در حال خرید چهار ایروستات آمریکایی برای استفاده در شبکه رادار هشدار زودهنگام است که برای شناسایی موشکها و هواپیماهای روسی ساخته میشود. اسرائیل ایروستاتهایی را در امتداد مرز لبنان مستقر کرده تا هشدار شلیک راکت بدهد. اوکراین از آنها به عنوان رلۀ سیگنال استفاده میکند تا پهپادهایش بتوانند مسیرهای طولانیتری را تحت کنترل طی کنند. پس از دههها دوری، بالنهای نظامی دوباره در حال اوجگیری هستند.
استفاده نظامی از بالنها اندکی پس از اختراع آنها در فرانسه در سال ۱۷۸۳ رونق گرفت (هرچند «فانوس آسمانی» چینی قرنها پیش اختراع شده بود اما هرگز بهوسیله حمل انسان تبدیل نشد). برای نمونه در سال ۱۷۹۴، فرانسویها بالن هیدروژنی را بالای میدان جنگ ثابت کردند تا از بالا مانورهای اتریشیها را زیر نظر بگیرند. بالنهای شناسایی در جنگ داخلی آمریکا نیز به کار گرفته شدند. در جنگ فرانسه و پروس، آنها پیامها را بین پاریس محاصرهشده و دنیای خارج جابهجا میکردند. در جنگ جهانی اول، هر دو طرف از آنها برای جاسوسی روی و پشت خطوط دشمن استفاده میکردند.
اما تا جنگ جهانی دوم، هواپیماها جایگزین این ابزار شدند و بالنها بهشکل «بالنهای مانع» صرفاً نقش دفاع در برابر این مزاحمان مکانیکی را بر عهده گرفتند. در دهه ۱۹۶۰، ماهوارهها برای جاسوسی و ارتباطات اهمیت یافتند. بنابراین در عصری که آسمان پر از منظومههای ماهوارهای است و پهپادها همهجا حاضرند، ممکن است احیاشدن بالن در ارتشهای جهان تعجبآور باشد اما این اتفاق افتاده است.
این ابزارها دو شکل اصلی دارند: ایروستاتها و بالنهای ارتفاع بالا. ایروستاتها بالنهایی ثابت هستند که در فاصله سه تا پنج کیلومتری از سطح زمین کار میکنند. علاوه بر نقش رلۀ سیگنال، میتوانند سنسورهایی را حمل کنند که برای شناسایی تهدیدات کمارتفاع مانند موشکها و پهپادها طراحی شدهاند؛ تهدیدهایی که ممکن است از پوشش رادارهای معمول عبور کنند. هزینۀ آنها بهمراتب کمتر از هواپیماهای آواکس برای نظارت راداری هوایی است و میتوانند هفتهها بدون وقفه کار کنند.
استقرار آنها بدون حادثه نبوده است. برنامه JLENS آمریکا که با هدف شناسایی و ردگیری تهدیدات احتمالی موشکهای کروز اطراف واشنگتن اجرا شد، شامل دو ایروستات با ارتفاع ۳ کیلومتر بود که هرکدام دارای راداری با وزن بیش از سه تُن و توانایی دید تا فاصلۀ ۵۵۰ کیلومتری بودند. کابلهای ضخیم کولار آنها را در جای خود نگه میداشتند؛ دستکم قرار بود چنین باشد اما در سال ۲۰۱۵ یکی از آنها از مهار خارج شد و حدود ۱۵۰ کیلومتر بر فراز مریلند و پنسیلوانیا حرکت کرد و باعث وحشت ساکنان گردید. این برنامه کمی بعد لغو شد.
با این حال آن حادثه اکنون پشت سر گذاشته شده است و قرارداد ارتقای امسال، شاهدی بر آن است. سربازان اکنون چیزهای زیادی از دیگر استفادهکنندگان ایروستات یاد میگیرند. برای مثال، ادارۀ گمرک و حفاظت مرزی آمریکا چند ایروستات را در امتداد مرز مکزیک مستقر کرده تا مسیرهای قاچاق مواد مخدر و انسان را رصد کنند. بالن دیگری که بر فراز ساحل پورتوریکو فعال است، از رادار خود برای شناسایی پهپادها و قایقهای کوچک حامل مواد مخدر در کارائیب استفاده میکند.
عامل اصلی این اشتیاق تازه به بالن، چین است. در فوریه ۲۰۲۳، بالن عظیم چین که به تجهیزاتی به اندازۀ یک اتوبوس برای جاسوسی مجهز بود، چند روز بر فراز آمریکا شناور بود تا آنکه با شلیک یک جنگنده منهدم شد. چین همچنین در سالهای اخیر بیش از صد بالن جاسوسی را بر فراز تنگه تایوان به پرواز درآورده است.
برخلاف ایروستاتها، این بالنهای ارتفاع بالا بدون مهار هستند. آنها معمولاً در میانه استراتوسفر و در ارتفاع ۲۴ تا ۳۷ کیلومتری حرکت میکنند؛ بسیار بالاتر از هواپیماهای تجاری اما نسبت به ماهوارههای مدار پایین زمین که در ارتفاع ۱۶۰ تا ۲۰۰۰ کیلومتری هستند، نزدیکتر به زمیناند. چون سیگنالهای ارتباطی کوتاهبرد به جذب جوی حساس هستند، شنود آنها از بالن آسانتر از فضاست. ارتفاع کمتر همچنین به گرفتن تصاویر باکیفیتتر از زمین نسبت به بیشتر ماهوارهها کمک میکند. و برخلاف ماهوارهها که به سرعت عبور میکنند، بالنها میتوانند مدت طولانی بر فراز یک منطقه باقی بمانند. برخی از مدلهای جدید از هوش مصنوعی برای پیشبینی و استفاده از جریانهای باد مناسب بهره میبرند.
به همین دلایل، برخی کارشناسان معتقدند بالنهای ارتفاع بالا اطلاعات با کیفیت بیشتری نسبت به ماهوارهها جمعآوری میکنند. آنها این کار را با هزینۀ کمتر انجام میدهند، زیرا ارزان در پرتاب و آسان در بازیابی هستند. برخلاف ایروستاتهای بزرگ و مقاوم، این بالنها بار کمی را حمل میکنند (معمولاً کمتر از ۳۰ یا ۴۰ کیلوگرم)، اما پیشرفت در کوچکسازی تجهیزات، کاربرد آنها را افزایش داده است. بریان کلارک از اندیشکدۀ هادسون میگوید تجهیزات جنگ الکترونیک کوچک نصبشده زیر چنین بالنی، میتواند دادههایی را از صدها کیلومتر دورتر جمعآوری کند. بالنها همچنین گرما و صدای کمی منتشر میکنند و از تجهیزات سنجش غیرفعال استفاده میکنند و در نتیجه بهسختی قابل شناساییاند. به گفتۀ کلارک، بالن احتمالاً بدون توجه از کنار ما عبور میکند، مگر آنکه عمداً به دنبال آن باشیم.
نیروهای مسلح آمریکا بهطور فزایندهای بالنهای ارتفاع بالا را آزمایش میکنند. یکی از ایدهها، پرتاب دستهای آنها بر فراز میدان نبرد بهعنوان بخشی از شبکهای است که اهداف را شناسایی و مهمات را به سمت آنها هدایت میکند. برخی از مسئولان پنتاگون بر این باورند که هواپیماهای عظیم آواکس که اکنون در این نقش استفاده میشوند، در نبرد شدید با چین آسیبپذیر خواهند بود. ارتش همچنین در حال بررسی استفاده از بالنها برای حمل و رهاسازی پهپادهای مسلح در عمق خطوط دشمن است. سرمایهگذاری نیز آغاز شده است. در لایحۀ مالیات و هزینهکردی که کنگره در ماه ژوئیه تصویب کرد، ۵۰ میلیون دلار برای بالنهای استراتوسفری آزمایشی اختصاص یافت.
با این حال محدودیتهایی وجود دارد. هدایت بالن در ارتفاع بالا که سرعت باد زیاد است، دشوار باقی مانده است. تأمین انرژی نیز محدود است، زیرا تجهیزات الکترونیک بالن معمولاً به پنلهای خورشیدی کوچک متکی هستند که سطح پیچیدگی آن را محدود میکند. جنگ الکترونیک همچنین میتواند ارتباطات آن را مختل کند. و ساقطکردن بالنهای جاسوسی بر فراز کشورهای خارجی معمولاً باعث بروز تنش دیپلماتیک میشود، همانطور که آمریکا و چین تجربه کردهاند. هرچند این تنشها کمتر از زمانی است که هواپیمای جاسوسی دشمن ساقط شود. بنابراین میتوان ادعا کرد که بالن دوباره اوج گرفته است.
آیا نیاز به تهیه نسخه چاپی مجلات دارید؟
شما میتوانید با خرید اشتراک به نسخه چاپی مجلات ما دسترسی داشته باشید.
