در پهنۀ قارهها، شریانهای انرژی دولت اشغالگر با شبکهای از قدرتهای پشتیبان تغذیه میشود و ماشین جنگی آن را در سراسر غرب آسیا به کار میاندازد. نزدیک به ۱۰۰ کیلومتری شرق باکو، پایتخت آذربایجان، میدان نفتی آذریچراغگونشلی در آبهای عمیق واقع شده است؛ بزرگترین میدان در بخش آذربایجانی حوضۀ خزر که بهرهبرداری از آن با شرکت BP Exploration است و بهطور مستقیم به خط لولۀ بدنام باکو–تفلیس–جیهان (BTC) متصل میشود.
در جنوب باکو، در پایانپل سنگاچال، نفت و گاز پیش از صادرات ذخیره میشود. بنا به اعلام BP، در نیمۀ نخست سال جاری، حدود ۱۰۶ میلیون بشکۀ نفت و میعانات از سنگاچال عبور کرده که عمدتاً از طریق خط لوله BTC بوده است. از آنجا، نفت از آذربایجان و گرجستان میگذرد و وارد ترکیه میشود و سرانجام به بندر مدیترانهای جیهان میرسد. همانگونه که جِیمز مَریوت و میکا مینیو-پالولو در کتاب «جادۀ نفت: سفرهایی از دریای خزر تا شهر لندن» توضیح دادهاند، نفت از جیهان دو مسیر اصلی را طی میکند: یکی به بندر ایتالیایی میجیا از رهگذر جزایر یونان و دیگری جنوبسو در امتداد سواحل شامات تا کانال سوئز.
خط لوله تا نسلکشی
پس از آن، نفت و گاز به نحو غیرقابل توضیحی راه خود را مییابند تا جنگ نسلکشانۀ دولت اشغالگر علیه غزه را تأمین مالی کنند. سودها به جیب بانکداران سیتی لندن و سهامداران بریتیش پترولیوم سرازیر میشود؛ همه برندهاند، جز فلسطینیان.
خط لوله BTC به طول نزدیک ۱۸۰۰ مایل، یکی از سرخرگهای اصلی انرژی برای اسرائیل است. برآورد میشود حدود ۴۰ درصد نیاز نفت خام تلآویو را تأمین کند و اسرائیل ششمین واردکنندۀ نفت آذربایجان باشد. غول دولتی انرژی آذربایجان، سوکار، یکی از شرکای کلیدی انرژی اسرائیل، همچنین بزرگترین سرمایهگذار خارجی در ترکیه است، چنانکه مدیرعامل سوکار ترکیه نیز، تأیید کرده است.
پایۀ حقوقی خط لوله BTC بر دو توافق محوری استوار است. مهمتر از همه، توافقهای دولت میزبان میان کنسرسیوم BTCِ متعلق به BP و هر کشور ترانزیتی است که عملاً حاکمیت ملی را دور میزند. مادۀ ۲ توافقنامۀ بیندولتی، صریحاً تصریح میکند:
«هر دولت اعلام و تضمین میکند که طرف هیچ قانون یا مقررات داخلی یا هیچ موافقتنامه یا معاهدۀ بینالمللیای نیست و به اجرای آن مواردی که با این توافقنامه ناسازگار باشد، آن را تضعیف یا مانع آن شود یا توانایی دولت را برای ورود به یا اجرای این توافقنامه یا سایر موافقتنامههای پروژۀ مرتبط، متأثر یا محدود سازد، ملتزم نیست.»
حتی پس از زمینلرزههای ویرانگر جنوبشرق ترکیه در ۲۰۲۳، این BP بود که برای پایانۀ جیهان در آدانا -جایی که نفت آذربایجان حمل میشود، وضعیت اضطراری اعلام کرد. که این هشدار عملا صادرات نفت را بر امداد فاجعه ترجیح میداد.
فراتر از باکو
اما تمرکز صرف بر آذربایجان و خط لوله BTC، تصویر بزرگتر را میپوشاند؛ دولت اشغالگر هم بهعنوان واردکننده و هم صادرکننده، به نحو عمیقی در تجارت جهانی انرژی تنیده است.
شرکتهای خصوصی و سهامی نفت همدستاند. بنا بر گزارش سال گذشتۀ «اویل چِینج اینترنشنال»، این شرکتها در مجموع ۶۶ درصد نفت اسرائیل را تأمین میکنند و ۳۵ درصد آن از سوی شش غول بینالمللی -BP، شورون، اِنی، اکسونموبیل، شل و توتالانرژیز- در بازۀ اکتبر ۲۰۲۳ تا ژوئیه ۲۰۲۴ فراهم شده است.
در همان دوره، قزاقستان ۲۲ درصد نفت خام اسرائیل را تأمین کرده است. کشورهای آفریقایی، بهویژه گابن، نیجریه و کنگو) ۳۷ درصد سهم داشتهاند. حتی برزیل، با وجود لولا داسیلوا، منتقد پرسروصدای تلآویو، در ۲۰۲۴ به صادرات نفت ادامه داده است. در می ۲۰۲۵، اتحادیههای کارگری نفت برزیل در نامهای مشترک به رئیسجمهور فاش کردند که ۲.۷ میلیون بشکه نفت خام در آن سال به اسرائیل صادر شده است.
اسرائیل همچنین محصولات پالایشی حیاتی برای اشغال نظامی در فلسطین، لبنان و سوریه وارد میکند. کشورهای مدیترانهای مانند قبرس، ایتالیا، یونان و آلبانی محمولههای سوخت، دیزل و «نفتا» ارسال کردهاند. قبرس علاوهبر این، خدمات «انتقال در دریا» ارائه داده است. در همین حال، نفت «وکیوم گَس اویل» (VGO) روسیه همچنان روانۀ پالایشگاههای حیفا است. یکی از منابع عمده نیز «CPC Blend» قزاقستان است که از طریق بندر روسی «نووروسیسک» در دریای سیاه صادر میشود.
با وجود چرخش بهسوی گاز طبیعی، زغالسنگ در ۲۰۲۳ هنوز ۱۲.۷ درصد از سبد انرژی تلآویو را به گفتۀ آژانس بینالمللی انرژی تشکیل میداد که تأمینکنندگان برتر آن از میان کشورهای بریکساند. کلمبیا ۵۰ تا ۶۰ درصد را پوشش میدهد؛ روسیه و آفریقای جنوبی نیز با وجود محکومیتهای لفظی اسرائیل و شکایت نسلکشی آفریقای جنوبی در دیوان بینالمللی دادگستری، در رتبههای بعدیاند. آمریکا و چین پنج تأمینکنندۀ نخست را کامل میکنند.
کشورهای عرب و مسلمان نیز مستثنی نیستند. پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳، بلوک اوپک به رهبری عربستان، درخواست ایران برای تحریم نفتی را رد کرد و تلآویو همچنان جریانهای اندک، اما پایدار نفت خام را از خط لوله «سومِد» (سوئز–مدیترانه) دریافت میکند که نفت عربستان، امارات، عراق و مصر را منتقل میکند. در ۲۰۲۰، شرکت «اروپا–آسیا پایپلاین» اسرائیل با شرکت اماراتی «ردلند بریج» توافق حملونقل امضا کرد و پیوندهای دولتهای خلیج فارس با تلآویو را عمیقتر ساخت.
لویاتان و خیانت عربی
شاید مهمترین تحول، تبدیل خود اسرائیل به منبع انرژی باشد. در اوت ۲۰۲۵، مصر توافق گازی ۳۵ میلیارد دلاری با تلآویو امضا کرد که بزرگترین قرارداد صادراتی در تاریخ اسرائیل به شمار میرود و واردات گاز از میدان فراساحلی «لویاتان» را تقریباً سه برابر میکند. «نیومِد انرژی» انتظار دارد تا ۲۰۴۰، ۱۳۰ میلیارد مترمکعب گاز به مصر منتقل کند.
علیرغم محکومیتهای زبانی رهبران عرب، صادرات گاز طبیعی به مصر و اردن در ۲۰۲۴، ۱۳.۴ درصد رشد کرد. الی کوهن، وزیر انرژی، این ارقام را ستود و مدعی شد که نشان میدهد بخش انرژی اسرائیل دارایی راهبردی و کلید ثبات منطقهای است. رویترز نیز نوشت: «اسرائیل خود را در جایگاه یک قطب منطقهای انرژی مینشاند و تعهد داده گاز طبیعی به اروپا برساند؛ اروپایی که پس از تهاجم روسیه به اوکراین در حال گسستگی از مسکوست.»
در سال گذشته، میدان لویاتان ۱۱.۳۳ میلیارد مترمکعب گاز تولید کرد و ۲۸۲ میلیون دلار درآمد داشت. میدان تامار بیش از ۱۰.۰۹ میلیارد مترمکعب یعنی معادل ۲۳۲ میلیون دلار کسب کرد. تولید کل گاز ۸.۳ درصد افزایش یافت و حقالامتیازها با رشد ۱۱ درصدی به ۷۰۴.۵ میلیون دلار رسید. پیشبینی میشود درآمدهای دولتی از گاز امسال به ۱.۴ میلیارد دلار برسد و طی چند سال دو برابر شود.
نمایش تحریمها
در ۲۱ اوت، رویترز گزارش داد که ترکیه به مقامات بندری خود اطلاع داده کشتیهای مرتبط با اسرائیل از پهلوگیری منع خواهند شد و در نامههای ضمانت باید عدم ارتباط با اسرائیل یا محمولۀ نظامی تصریح شود. آنکارا مدعی است پس از ۷ اکتبر، تجارت با اسرائیل را متوقف کرده است، اما واقعیت چیز دیگری میگوید. نفتکشها غالباً در شرق مدیترانه سامانۀ رهگیری خود را خاموش میکنند، مقصدهای ساختگی در مصر یا جاهای دیگر اعلام مینمایند و تحویل را از رهگذر معاملهگران کشورهای ثالث سامان میدهند.
کانال تلگرامی روسی «دوآ مایورا» در ۲۰۲۵، نفتکشهای یونانی Seavigour و Kimolos را به درگیر بودن در این مسیرهای پنهان افشا کرد. تا ۲۲ اوت، نفتکش «نیسوس آنتیمیلوش» با پرچم جزایر مارشال، ۱۹۰ کیلومتری غرب حیفا و در انتظار یک نفتکش اسرائیلی برای انتقال در دریا دیده شد.
به نظر میرسد کشورهای عرب و مسلمان ترجیح میدهند نمایش خشم برپا کنند تا اینکه اقدام معناداری صورت دهند. این دورویی تضمین میکند تا در حالی که تلآویو بر غزه بمب میریزد، نفتی که ماشین جنگیاش را سوخترسانی میکند، بیوقفه جاری بماند.
آیا نیاز به تهیه نسخه چاپی مجلات دارید؟
شما میتوانید با خرید اشتراک به نسخه چاپی مجلات ما دسترسی داشته باشید.
