از «عصر کانال» به «عصر قطبی»

در ساعت ۴:۳۰ صبح روز ۲۳ سپتامبر۲۰۲۵، کشتی باری «استانبول بریج» بندر بیلون در نینگبو-ژوشان چین را به مقصد بندر فلیکستو در بریتانیا ترک کرد. این حرکت، نشان‌دهندۀ راه‌اندازی رسمی اولین مسیر سریع کانتینری قطب شمال از چین به اروپا بود که به آن «اکسپرس قطب شمال چین-اروپا» می‌گویند. این کشتی با بیش از ۱۰۰۰ کانتینر TEU (واحد معادل بیست فوت)، از «گذرگاه شمال‌شرقی» قطب شمال عبور می‌کند و مسیر یک‌طرفه را تنها در ۱۸ روز می‌پیماید که تقریباً نصف زمان مورد نیاز برای مسیر سنتی کانال سوئز است. راه‌اندازی این مسیر نه تنها امکان‌پذیری عملیات تجاری در مسیرهای دریایی قطب شمال را نشان می‌دهد و گزینۀ لجستیکی جدیدی را برای شبکه تجارت جهانی فراهم می‌کند، بلکه تعهد دیرینۀ چین به همکاری و توسعه در امور قطب شمال را نیز منعکس می‌کند. این رویداد، یک کمک دیگر از سوی چین برای حفاظت از ثبات زنجیره‌های تأمین جهانی است.

از لحاظ تاریخی، ایجاد یک «مسیر دریایی شمالی» در اقیانوس منجمد شمالی رؤیای بسیاری از کاوشگران بوده است. با این حال، به دلیل محدودیت‌های جغرافیایی و ژئوپلیتیکی، حتی یک دهه پیش، محافل کشتیرانی غربی به طور گسترده‌ای بر این باور بودند که حمل‌ونقل کانتینری در قطب شمال تا قبل از سال ۲۰۴۰ یا حتی ۲۰۵۰ ممکن نخواهد بود. از این منظر، گشایش «اکسپرس قطب شمال چین-اروپا» یک رویداد تاریخی است؛ تلاشی جدید برای استفاده از فناوری به منظور بازسازی طبیعت به نفع بشریت. امروزه، گلوگاه‌های اصلی دریایی مانند کانال پاناما، دریای سرخ و کانال سوئز تحت فشار بی‌سابقه‌ای قرار دارند. چند روز پیش، لهستان گذرگاه‌های مرزی خود با بلاروس را بست و باعث شد بیش از ۱۳۰ قطار باری چین-اروپا در ترمینال مرزی «برست» سرگردان شوند. در برابر این پس‌زمینه، «اکسپرس قطب شمال» گزینه‌های مسیریابی متنوعی را برای تجارت چین-اروپا فراهم می‌کند و انعطاف‌پذیری زنجیره‌های تأمین جهانی را تقویت می‌نماید.

ایجاد «اکسپرس قطب شمال چین-اروپا» اتفاقی نبوده است؛ افزایش تقاضای تجاری بین چین و اروپا محرک اصلی آن بوده است. در کشتی «استانبول بریج» نه تنها محصولات نوظهور مانند کابینت‌های ذخیرۀ انرژی و باتری‌های قدرت حمل می‌شود، بلکه بیش از ۴۰۰۰ بستۀ تجارت الکترونیک فرامرزی نیز وجود دارد که به طور دقیق برای فصل خرید کریسمس در اروپا برنامه‌ریزی شده است. در همین حال، «اکسپرس قطب شمال» یک نتیجۀ ملموس از همکاری چین با کشورهای واقع در این مسیر برای ساخت «جاده ابریشم یخی» است که نشان‌دهندۀ طنین بین‌المللی فزایندۀ «ابتکار کمربند و جاده» است.

در ژوئیه ۲۰۱۷، طی یک سفر دولتی به روسیه، رئیس‌جمهور شی جین‌پینگ برای اولین بار چشم‌انداز یک «جاده ابریشم یخی» را مطرح کرد. در سال ۲۰۱۸، چین «سند سفید سیاست قطب شمال» خود را منتشر کرد و به طور رسمی برنامه‌هایی را برای توسعۀ مشترک «جاده ابریشم یخی» با همه طرف‌ها تشریح نمود. چین در پیشبرد همکاری‌های مسیر قطب شمال، بر هماهنگی با کشورهای ساحلی و ذی‌نفعان تأکید کرده، به حقوق قانونی کشورهای قطبی در مدیریت مسیرهای دریایی احترام گذاشته و از استفادۀ صلح‌آمیز از این آب‌ها و همکاری‌های بین‌المللی حمایت کرده است. این رویکرد تعاونی، فرصت‌های اقتصادی ملموسی را برای مناطقی که در طول مسیر قرار دارند ایجاد کرده است. امروزه، «اکسپرس قطب شمال چین-اروپا» نه تنها بنادر چین مانند نینگبو، شانگهای و کینگدائو را با قطب‌های اروپایی مانند فلیکستو، روتردام و هامبورگ به طور یکپارچه متصل می‌کند، بلکه محموله‌ها را از جنوب شرقی آسیا و کره جنوبی نیز برای حمل‌ونقل بعدی تثبیت می‌نماید که باعث افزایش حجم کلی تجارت از آسیا می‌شود. علاوه بر این، این مسیر انتشار کربن را در مقایسه با کانال سوئز ۳۰ درصد کاهش می‌دهد و یک زنجیرۀ تأمین سبزتر، سریع‌تر و ایمن‌تر را برای کشورها و شرکت‌های طول مسیر فراهم می‌کند.

در سال‌های اخیر، برخی کشورها قطب شمال را به عنوان «حیاط خلوت» شخصی خود در نظر گرفته‌اند و در اطراف این منطقۀ بین‌المللی به تصاحب انرژی و تقویت نظامی مشغول بوده‌اند. از مفهوم تا اجرا، «جاده ابریشم یخی» روایتی را که تحت سلطۀ اختلافات ارضی، بن‌بست‌های استراتژیک و رقابت‌ بر سر منابع بود، شکست. این مسیر ثابت کرد که قطب شمال می‌تواند به جای یک میدان نبرد برای رقابت با حاصل جمع صفر، به یک مرز برای همکاری و توسعۀ مشترک تبدیل شود. اساساً، گشایش «اکسپرس قطب شمال چین-اروپا» بر پایۀ افزایش اعتماد بین کشورهای مسیر آن استوار است. در آینده، توسعۀ کامل مسیرهای قطب شمال به زیرساخت‌های قدرتمند و همچنین مکانیسم‌های همکاری بین‌المللی در زمینۀ مدیریت مسیر، حفاظت از محیط زیست و واکنش به بحران نیاز خواهد داشت که بر فوریت حکمرانی چندجانبه تأکید می‌کند.

در هدایت کشتیرانی جهانی از «عصر کانال» به «عصر قطبی»، تولد «اکسپرس قطب شمال چین-اروپا» یک قطعۀ حیاتی از این پازل را تکمیل می‌کند. «جاده ابریشم یخی» نه تنها یک شریان جدید برای کشتیرانی جهانی و یک مدل تازه برای توسعۀ قطب شمال ارائه می‌دهد، بلکه یک چشم‌انداز جدید برای «همبستگی جهانی» میان ملت‌ها با تمدن‌ها، نظام‌ها و مسیرهای متفاوت معرفی می‌کند.