ائتلاف‌های نوآوری

نوآوری در نگاه رایج اغلب به‌عنوان پدیده‌ای فردی یا محصول تلاش شرکت‌های خصوصی در آزمایشگاه‌ها و گاراژها تصور می‌شود. اما اندیشۀ «نظام ملی نوآوری (National Innovation System – NIS) نشان می‌دهد که نوآوری در حقیقت در بستر یک شبکۀ نهادی گسترده شکل می‌گیرد؛ شبکه‌ای که دولت، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها، نظام مالی، بازار کار، فرهنگ و سیاست‌های عمومی را در تعامل با یکدیگر قرار می‌دهد. نوآوری نه یک رویداد منفرد، بلکه نتیجۀ هم‌افزایی میان این اجزاست.

کریستوفر فریمن و استن متکالف، دو نظریه‌پرداز اصلی این مفهوم، تأکید می‌کنند که نوآوری حاصل کنش و واکنش نهادهای متمایز است؛ نهادهایی که به‌طور جمعی دانش و مهارت تولید می‌کنند، فناوری‌های نو را گسترش می‌دهند و چارچوبی برای سیاست‌گذاری دولت فراهم می‌آورند. به همین دلیل، نظام ملی نوآوری فراتر از علم و فناوری صرف است و ابعاد اجتماعی–اقتصادی را نیز در بر می‌گیرد.

این رویکرد پاسخی بود به محدودیت‌های اقتصاد نئوکلاسیک، به‌ویژه در جهان آنگلو–آمریکایی، که نوآوری را امری برون‌زا و غیرقابل هدایت می‌دانست. نظریۀ NIS نشان داد که سیاست‌گذاری عمومی می‌تواند مسیر نوآوری را شکل دهد و رقابت‌پذیری بین‌المللی را ارتقا بخشد. در واقع، کشورها با طراحی نظام‌های نوآوری کارآمد می‌توانند درآمد ملی را افزایش دهند، تراز تجاری خود را بهبود بخشند و وابستگی به رقبا یا دشمنان بالقوه را کاهش دهند.

اهمیت این مفهوم در عصر کنونی دوچندان شده است. با وجود جهانی‌سازی مالی و تجاری، ساختار نهادی ملی همچنان تعیین‌کنندۀ موفقیت نوآوری است. رقابت امروز میان قدرت‌های جهانی، به‌ویژه ایالات متحده و چین، بیش از آنکه اقتصادی یا ایدئولوژیک باشد، بر محور امنیت اقتصادی و فناوری شکل گرفته است. بنابراین، طراحی و هماهنگی نظام‌های ملی نوآوری به موضوعی حیاتی بدل شده است.

نوآوری پایدار نیازمند آن است که اجزای نظام ملی به‌صورت هماهنگ عمل کنند؛ صرفاً افزایش بودجۀ تحقیق و توسعه کافی نیست. باید نظام آموزشی، همکاری صنعت و دانشگاه، فرهنگ کارآفرینی، سیاست‌های مالیاتی و ساختار بازار کار همگی در جهت تقویت نوآوری قرار گیرند. هر کشور ویژگی‌ها و کاستی‌های خاص خود را دارد و راهبردهای نوآوری باید با این تفاوت‌ها سازگار شوند.

در نهایت، مفهوم نظام ملی نوآوری چشم‌اندازی فراهم می‌آورد که در آن نوآوری نه یک «نعمت الهی» تصادفی، بلکه نتیجۀ طراحی نهادی و سیاستی است. این نگاه به کشورها امکان می‌دهد نقاط قوت و ضعف خود را بشناسند، اصلاحات لازم را انجام دهند و حتی با تشکیل ائتلاف‌های نوآوری، ظرفیت‌های جهانی را برای بهره‌برداری از فناوری‌های نوظهور—از هوش مصنوعی تا زیست‌فناوری—گسترش دهند.