شرط لازم جنگیدن

تفکیک بین اهمیت فناورانه مواد حیاتی و مواد نادر خاکی با اهمیت امنیتی آنان دیگر ممکن نیست. به حدی که می‌توان از مفهوم «امنیت فناورانه» این مواد سخن گفت. بنابراین همانقدر که رصد حجم بازار عناصر حیاتی و تحلیل روند بازارهای جهانی آن‌ها و محصولات صنعتی‌شان مهم است، رصد بازار سلاح‌های پیشرفته نیز مهم است. این اهمیت برای ایران از چند جهت است. نخست اینکه می‌تواند به این وسیله وضعیت دشمنان خود را رصد کند و دوم می‌تواند به برنامه‌های توسعه‌ای خویش در زمینۀ این مواد و صادراتشان به مقاصد خارج از کشور نگاه دقیق‌تری داشته باشد. سوم، با توجه به وضعیت به‌نسبت خوب صنایع دفاعی ایران و روحیه و باور به انجام کارهای دشوار و دور از دسترس، صنایع دفاعی می‌توانند با ورود به این عرصه، فرصت فناورانه بسیار مهمی -از حیث تکنولوژیکی و صنعتی- برای کشور ایجاد نمایند تا بعد سایر استفاده‌های صنعتی آن هم ممکن شود. مواد حیاتی سکوی پرتاب اقتصاد آینده محسوب می‌شوند که هم اکنون نیز در بسیاری از وسایل پرکاربرد روزمره شهروندان استفاده می‌شود. هرچند که نباید فراموش کرد ایران طبق برخی آمارها هم اکنون نیز جزو چهار تولیدکنندۀ برتر این عناصر است.

ماجرای جدید بازارهای این مواد و سلاح‌های پیشرفته بعد از جنگ روسیه-اوکراین شعله‌ور شد. چین با تصویب قانون ممنوعیت صادرات عناصر نادر خاکی به اروپا عملاً تولید این سلاح‌ها را محدود و بعضاً ناممکن کرد. به این ترتیب چین یک مداخلۀ نظامی-تجاری غیرمستقیم با اروپا و آمریکا را آغاز کرد. البته چین فقط بزرگترین دارنده و صادرکننده عناصر نادر خاکی نیست. بلکه فناوری‌هایی در اختیار دارد که می‌تواند استحصال و جداسازی این مواد را انجام دهد که تا حد زیادی به‌صورت انحصاری آن‌ها را حفظ کرده است. مسئلۀ اصلی هم همینجاست که این عناصر بعضا در نقاط دیگر جغرافیای جهان، به‌وفور در طبیعت یافت می‌شوند اما فناوری لازم برای بهره‌برداری از آن‌ها وجود ندارد.

اهمیت و نقش این مواد در بازار سلاح‌های پیشرفته زمانی مشخص می‌شود که بدانیم کاربردهای نظامی آن‌ها چه هستند؟ و هر کدام چه سهمی در امنیت و حجم بازار جهانی را دارا می‌باشند. شش مورد از کاربردهای نظامی جزو کاربردهایی هستند که به‌عنوان سلاح‌های پیشرفته شناخته می‌شوند. استفاده در جنگنده‌های نسل شش (مانند F35)، استفاده در پهپادهای پیشرفته، استفاده در موشک‌های آفندی و پدافندی هوشمند، سیستم‌های ردیاب و رادار به‌خصوص رادارهای کوتاه‌برد است. رادارهای کوتاه‌برد از مهم‌ترین بخش‌های پدافندی ناوگان دریایی و مقابله با حملات پهپادی در شهرها و اطراف سایت‌های نظامی، اتمی یا زیرساخت‌های اقتصادی هستند. بنابراین عناصر نادر خاکی و فلزات حیاتی، بیشترین اثر را بر صنایع نظامی کشورهای غربی و بازار جهانی فروش سلاح داراست. با توجه به اینکه به جز چین و روسیه بقیه فروشندگان بزرگ سلاح در دنیا از اروپا و آمریکا هستند، طبیعی است که حاضر باشند بر سر رگه‌های این مواد یا فناوری استحصال و جداسازی آنها بجنگند. یک گزارش از GMI (نهاد ارائه گزارش‌های شفاف بازاری) نشان می‌دهد که ایالات متحده در حوزۀ آفند هوایی و پدافند ناوگان دریایی به‌واسطۀ همین مواد به‌شدت به چین وابسته است. اما از سوی دیگر خودش در مواردی دیگر تأمین‌کنندۀ بازار اروپا بوده است که با اعمال تعرفه سعی در وابسته‌کردن اروپا به خود داشته است. اختلال در چرخۀ این مواد به‌شدت بر کمپانی‌های نظامی اروپایی اثر گذاشته است.

جدول زیر که بر اساس اطلاعات بازارهای فروش سلاح و شرکت‌های سازندۀ بزرگ جمع‌آوری و تنظیم شده است، نشان می‌دهد که حجم بازار سلاح‌های هوشمند کوتاه‌برد -نه تمام سلاح‌های هوشمند – و عناصر نادر خاکی قابل مصرف در آنها چه میزان است. این اعداد می‌توانند گویای رشد صنایع وابسته به عناصر حیاتی، جنگ‌های پیش رو و فرصت‌های اقتصادی و توسعه صنعتی باشند.

بازار جهانی سیستم‌های تسلیحاتی نزدیک به هدف در سال ۲۰۲۴، ۷.۲ میلیارد دلار ارزش‌گذاری شده و تخمین زده می‌شود که از سال ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۴ با نرخ رشد مرکب سالانه ۹.۵ درصد  به حدود ۱۸ میلیارد دلار برسد. موسسه تحقیقات صلح بین‌المللی استکهلم (SIPRI) تخمین می‌زند که هزینه‌های نظامی جهانی در سال ۲۰۲۴ به ۲.۶۸ تریلیون دلار آمریکا رسیده است که نسبت به سال ۲۰۲۳، ۹.۴ درصد افزایش یافته است. این رشد منجر به افزایش سرمایه‌گذاری در ارتقاء نیروهای مسلح و سیستم‌های دفاعی در بسیاری از کشورها شده است. بودجه‌های بیشتر، کشورها را قادر می‌سازد تا از فناوری‌های جدیدی از جمله سلاح‌های انرژی هدایت‌شده و ادغام حسگرهای مبتنی بر هوش مصنوعی استفاده کنند که همچنان تقاضا برای سیستم‌های پیشرفته CIWS مستقر در سکوهای زمینی و دریایی را افزایش می‌دهد.
علاوه بر این، رشد بازار سیستم‌های تسلیحاتی نزدیک (CIWS) ناشی از افزایش تهدیدات ناشی از هواپیماهای بدون سرنشین (UAV) و فناوری‌های موشکی پیشرفته است. با پیچیده‌تر و رایج‌ترشدن این تهدیدات، ارتش‌های سراسر جهان به‌سمت استقرار قابلیت‌های دفاع نقطه‌ای مؤثر که می‌توانند پرتابه‌های ورودی را در برد بسیار کوتاه شناسایی، ردیابی و منهدم کنند، حرکت می‌کنند. CIWS آخرین خط دفاعی ضروری را برای کشتی‌های دریایی و زیرساخت‌های حیاتی فراهم می‌کند و قابلیت بقا در برابر تهدیدات سریع و با مانور بالا را افزایش می‌دهد.

طبق برآورد precedenceresearch سهم بازارهای منطقه‌ای از این سلاح‌ها به شرح نمودار زیر است.
همانطور که در نمودار مشخص است در حال حاضر آمریکای شمالی و اروپا بیشترین سهم از بازار این سلاح‌ها و به تبع آن بیشترین خریدار و مصرف‌کنندۀ عناصر مذکور بوده‌اند. اما برآوردها نشان می‌دهد بازار آسیا در شرق (چین، ژاپن و هند) به صدر این فهرست خواهند رسید و در خاورمیانه به سبب برنامه‌های بلندپروازانه امارات بر سر رادارهای دریایی، شاهد رشد چشمگیری خواهیم بود.