زمستان نفت

در حالیکه توجهات به پیامدهای نفتی اسنپ بک است، اتفاقی نفتی مدت‌ها است که اصلی‌ترین محور جنگ انرژی بر علیه ایران شده است ولی متأسفانه در سایه سکوت و عدم برآوردهای اقتصاددانان، از دسترس تصمیم گیری سیاستمداران نیز خارج شده و ایران تنها تماشاگر آن باقی مانده است. این وضعیت برای ما و دشمنان ما خطرناک است. اما کدامیک بیشتر می‌تواند مقاومت کند و چگونه؟

منافع نفتی میان کشورهای تولید کننده آن در اروپا و آمریکا با جنوب غرب آسیا اغلب در تضاد بوده است. هر یک تا جایی که توانسته‌اند از دستکاری در قیمت نفت تا حد ممکن برای ایجاد سد دفاعی یا صدمه زدن بر دیگری استفاده کرده‌اند. تشکیل نهادهایی مانند اوپک و اوپک پلاس[۱] در امتداد همین موضوع بوده است. هرچند در نهایت این ساختارها به جای حفظ منافع خود گاهی به سبب فشارهای سیاسی بازیگر مسلطی مانند آمریکا، ناچار به تصمیمات اقتصادی بر علیه منفع خود شده‌اند اما این بار موضوع کاملاً متفاوت است و کشورهای مختلف در اوپک، اوپک پلاس و بیرون از این دو ائتلاف به دلایل مختلف این ضرر موقت را برای سودی پایدارتر تحمل می‌کنند.

تصمیمات نفتی، گزارش‌های رسمی و اعتراض مدیران غول‌های نفتی در دو هفته گذشته مؤید این مدعا هستند. از سویی عربستان سعودی در هفته اول سپتامبر (هفته دوم شهریور) سال جاری اعلام کرد این کشور نه تنها از ماه اکتبر (اواسط مهر) تولید خود را افزایش می‌دهد، که قیمت نفت را برای مشتریان خود در آسیا کاهش خواهد داد. دفاع از سهم بازار و به دست آوردن مشتریان جدید اکنون برای عربستان از قیمت واقعی نفت یا سود و زیان آن مهم‌تر است. تصمیم عجیب افزایش تولید نفت در این هفته توسط اوپک پلاس و عربستان سعودی به عنوان اولین تولید کننده نفت در جهان، در حالی رخ می‌دهد که بازار به زودی با مازاد عرضه روبرو خواهد شد. گرچه اثر افزایش اخیر کمتر از افزایش‌های پیشین خواهد بود – به سبب اینکه میزان کمتری افزایش تولید اعمال خواهد شد- اما با این وجود طبق گزارش ۸ سپتامبر رویترز بر مبنای برنامه شش عضو اوپک، این کشورها باید از سپتامبر امسال تا ژوئن سال بعد، بین ۱۹۰ هزار تا ۸۲۹ هزار بشکه در روز کاهش تولید داشته باشند تا به اهداف و منافع تولیدی خود پایبند باشند. این حرف به آن معنا است که اگر چنین نکنند صنعت نفت و سرمایه گذاری در آن برایشان با مشکلات فنی و سرمایه‌ای مواجه شده و حتی ممکن است بخش قابل توجهی از حاشیه سود خود را از دست بدهد. اما اوپک پلاس برای فشار بر بازیگران غیر عضو، این تصمیم را گرفته است. گزارش ماه سپتامبر اوپک پلاس نشان می‌دهد چگونه قیمت نفت در یکسال اخیر یا ثبات نسبی داشته است یا کاهش قیمت. نمودار (۱) با مقایسه قیمت سه بازار نفت اصلی یعنی سبد اوپک (آبی روشن) نفت دریای شمال ( رنگ نارنجی) و نفت سبک غرب تگزاس ( رنگ سورمه‌ای) موید
این موضوع است.

آمریکا نیز از سال ۲۰۲۲ تلاش کرده است سطح تولید خود و بعضی بازیگران مهم را در تولید و صادرات افزایش دهد. این افزایش تولید و ثبات نسبی قیمت نفت به صنایع نفتی آمریکا و غول‌های نفتی جهانی صدمه زده است. آژانس بین‌المللی انرژی در ۱۶ سپتامبر عنوان داشته است که گروه‌های نفت ‌و ‌گاز سالانه ۵۰۰ میلیارد دلار برای تاب ‌آوردن در شرایط رکود میادین نفتی هزینه می‌کنند. این در حالی است که تایمز گزارش داده است اکسون موبیل و چند غول نفتی دیگر پاییز سال گذشته اخطار هایی در مورد این وضعیت داده بودند.

این برای جمهوری اسلامی بسیار حیاتی است که بداند ادامه ثبات قیمتی نفت و حتی کاهش آن ممکن است بیشتر به طرف آمریکایی صدمه وارد کند یا خود او و خود را برای چند پرسش اساسی و سناریوهای متعاقب آنها آماده سازد.

• آمریکا و سایر بازیگران مسلط چه تصمیم جایگزینی می‌توانند بگیرند؟ و هر تصمیم با بازارها و با وضعیت ما چه خواهد کرد؟
• ایران چه سناریو‌هایی را برای ضربه زدن به صنایع نفتی رقبا از طریق بازار نفت یا سایر اقدامات موازی دارد و چه محدودیت‌هایی با توجه به منافع شرکای غیرمنطقه‌ای‌ای برایش وجود دارد؟

در خصوص پرسش اول بنظر می‌رسد یکی از استراتژی‌های آمریکا فشار شدید بر هند برای محدودیت خرید نفت روسیه است. تا از طریق حذف عرضه روسیه، ترازوی عرضه – تقاضا را به حالت بالانس نگه دارد تا قیمت‌ها شکسته نشوند. نوع فشار و تحریم و تعرفه‌ای که بر هند گذاشته شده است از نوع سایر تعرفه‌ها قدری متفاوت است. تعرفه‌های هند شامل موارد بیشتری از بازار کالایی (کامودیتی) هند را شامل می‌شود. علاوه بر فلزات و عناصر خاکی، برنج باسماتی و محصولات دریایی هند نیز چند هفته است که بر روی آب در بنادر مانده‌اند و هند نمی‌تواند بازار جایگزینی پیدا کند. کشاورزی و ماهیگیری منبع درآمد قسمتی از مردم هند است که فقیرترین مردم هستند و آمادگی بیشتری هم برای صدمه دیدن و هم برای شورش کردن دارند. هند ۷۰ درصد بازار ماهی و آبزیان جهان را به واسطه تعاونی‌های ماهیگیری‌اش تأمین می‌کرد که با این وضعیت مردم زیادی از ساحل نشینان فقیر تحت فشار قرار گرفته‌اند. پاکستان در حال تصرف بازار برنج آمریکا است و این برای هند عواقب وحشتناکی خواهد داشت. هند تنها کشوری است که تعرفه‌های روز آزادی آمریکا، بیش از اینکه صنایع بزرگ و معدنچیانش را تحت تأثیر قرار دهد، مستقیم مردم فقیر و شغل جمعیت زیادی از مردم هند را در خطر فوری قرار داده است. تمام این فشار بر هند در ازای جایگزینی نفت روسیه است. اگر این اتفاق بیافتد تنها کشور روسیه نیست که صدمه نفتی شدیدی می‌بیند. برای ایران هم شرایط دشوار می‌شود. هند اگر روسیه را حذف و از طرف آمریکایی یا همپیمانانش خرید کند، تا حدودی ضرر و زیان شرکت‌های نفتی آمریکایی بابت ثبات دستوری قیمت نفت که منجر به کاهش سرمایه گذاری و افت چشم انداز تولید آن شده است را ، جبران کند.

گلدمن ساکس[۲] در تحلیلی پیش بینی کرده است قیمت‌ نفت WTI در سال ۲۰۲۶  بین ۵۲ -۵۶ دلار در هر بشکه مبادله شود اس اند پی گلوبال(S&P Global)  و آنز (ANZ) 55 دلار برای سال بعد پیش بینی قیمت نفت را داشته‌اند که فشار رکودی را بر گروه‌های نفتی ادامه دار خواهد کرد.

 بریتیش پترولیوم  (British Petroleum)در روز جمعه ۲۶ سپتامبر طی گزارشی اعلام کرد که برنامه‌های انرژی جایگزین نفت در جهان به خوبی پیش نرفته‌اند و این موضوع می‌تواند تقاضا برای نفت را همچنان تا سال ۲۰۳۰ بالا ببرد. پیش از این انگلستان امیدوار بود با کاهش وابستگی به نفت در سراسر جهان، از موقعیت و اهمیت استراتژیک کشورهای نفتی جنوب غرب آسیا و روسیه کاسته شود. بنابر این اروپا برنامه‌های توسعه انرژی سبز را با اهداف اینچنینی نیز دنبال می‌کند که تبعات زیادی بر ژئوپلیتیک و درآمد این کشورها خواهد گذاشت.

چین ممکن است برای ثبات قیمت نفت، اقدام به افزایش ذخایر نفتی خود بکند و برای حمایت از روسیه، به خرید نفت از آن روی آورد. کما اینکه اتحادیه اروپا در اثر فشار آمریکا ممکن است خرید نفت روسیه را تحریم یا تعرفه بندی کند. به طور کل هر کشوری تلاش دارد بر اساس امکانات و محدودیت‌های خود یا طرح‌های خلاقانه راهگشا، بازیگری فعالانه‌ای در این عرصه داشته باشد.

فارغ از تبعاتی که این موارد بر روابط جغرافیای اقتصادی – سیاسی پهنه شرقی دارد، می‌تواند بر وضعیت اخیر ایران و کاهش قیمت نفت آن نیز اثر بگذارد. این وضعیت پیچیده نفتی بی صدا و خاموشی که بین ایران و همکاران و رقبایش در حال وقوع است نمی‌تواند به سادگی برای طرفین ادامه دار باشد. و ایران باید بتواند به سرعت یک سیاست فعالانه اقتصادی – سیاسی بگیرد. سیاستی که به یک دید جامع در اقتصاد انرژی، جغرافیای استراتژیک ایران، منافع بازیگران فرامنطقه‌ای و منطقه‌ای معطوف باشد.

روسیه راحت تر از ایران می‌تواند با هدف قرار دادن منابع اوکراین و اثر بر مسیر نورداستریم بر قیمت و بازار نفت خود اثر بگذارد. کما اینکه چند هفته پیش با زدن منابع نفتی اوکراین، قیمت نفت برنت تا ۶۷ دلار هم افزایش یافت. اما راه انداختن یک جنگ دیگر و هدف قرار دادن تأسیسات نفتی و پتروشیمی امارات و عربستان فارغ از تبعات نظامی، به امکانات محاسباتی نیاز دارند. یعنی بدون احتساب رفتار و منافع متحدان و رقبای ما در منطقه نمی‌توان از سودمند بودن نهایی و طولانی مدت آن در شرایط فعلی مطمئن بود. گرچه این گزینه در شرایط اضطراری یک برگه قابل استفاده است و حتی منفعت آفرین باشد اما مسئله این است که در زمانه اقتصاد جنگی، یعنی زمانه‌ای که تصمیمات اقتصادی بر قدرت کشورها می‌افزایند یا از آن می‌کاهند، و دفاع ملی می‌تواند مازاد اقتصادی برای صنایع ایجاد کند، باید تصمیماتی گرفت که بتواند طیف وسیعی از صنایع، گروه‌های ذینفع داخلی و خارجی و روابط ما در ژئوپلیتک و بازار ملی مان را به نحوی خلاقانه و فعالانه قدرتمندتر سازد. ضمن اینکه در حال حاضر تهدیدهایی که بتوانند کوتاه مدت یا میان مدت اندکی در قیمت نفت افزایش ایجاد کنند می‌توانند به صنایع نفتی آمریکا فرصت تنفس بدهند. پس اگر بنا بر تصمیماتی از این دست در شرایط فعلی باشد، باید جهش قیمتی شوک آور و طولانی مدت ایجاد کند.

علاوه بر این، دیپلماسی برای اقناع محور عربی خلیج فارس نیز باید امتداد یابد اما ایران چه برگ‌های خلاقانه‌ای برای این بازی می‌تواند داشته باشد؟ این موضوعی نیست که با کاهش وابستگی بودجه به نفت قابل حل باشد چون همانطور که نشان داده شد، هدف اصلی این بازی تحت تأثیر قرار دادن جغرافیاهای خاصی در ژئوپلتیک جهان است. فارغ از بحران مالی، ایران باید بتواند موقعیت خود در نقشه انرژی جهان را حفظ کند.

• تصمیمات مستقیم نفتی مانند کاهش قیمت نفت برای وسوسه خریداران یا افزایش سرمایه گذاری در صنایع نفتی از طریق تأمین مالی مشتری‌هایی از قاره آفریقا یا پهنه‌هایی که بتوانند منافع جدیدی در ایران پیدا کنند
• تمرکز سیاست‌ها بر جلب سرمایه گذاری چین.
• استفاده از استراتژی‌های ایجاد ثبات مالی در شرایط عدم ثبات مانند سیاست‌های آرامکو در سال‌های مواجهه با کرونا و هم اکنون.
• بررسی امکانات و تبعات ارتباط با هند.

[۱] از سال ۲۰۱۷، ائتلاف جدیدی از تولیدکنندگان نفت به رهبری اوپک و روسیه (معروف به اوپک پلاس) کاهش تولید را برای محدود کردن فشار نزولی بر قیمت نفت خام اجرا کرد. شوک کووید-۱۹ منجر به فروپاشی موقت این ائتلاف و جنگ قیمتی بین اعضای اوپک پلاس شد که به کاهش قیمت نفت که در ابتدا ناشی از اقدامات گسترده مهار بود، کمک کرد.

[۲] https://www.reuters.com/business/energy/goldman-sachs-expects-slightly-larger-oil-surplus-2026-2025-09-08/

https://www.opec.org/monthly-oil-market-report.html