حراج قرن در کاخ سفید

تاریخ روابط بین‌الملل پر از لحظاتی است که در آن‌ها یک تصمیم تجاری ظاهراً ساده، مسیر تاریخ را تغییر داده است. فروش آهن قراضه به ژاپن پیش از جنگ جهانی دوم یا انتقال تکنولوژی موشکی به برخی کشورها در دوران جنگ سرد، نمونه‌هایی از این دست هستند. اما روز دوشنبۀ گذشته، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، پای سندی را امضا کرد که پتانسیل آن را دارد تا تمام معادلات قدرت در قرن بیست‌ و یکم را دگرگون کند. در چرخشی غیرمنتظره نسبت به تصمیمات پیشین خود، کاخ سفید چراغ سبز نهایی را به شرکت انویدیا، غول بی‌رقیب دنیای سخت‌افزار، نشان داد تا یکی از پیشرفته‌ترین دستاوردهای مهندسی بشر، یعنی تراشۀ هوش مصنوعی H200 را به جمهوری خلق چین صادر کند. شرط این معاملۀ بزرگ، پرداخت ۲۵ درصد از سود حاصل از فروش این تراشه‌ها به عنوان تعرفه یا آنچه منتقدان «حق‌حساب» می‌نامند، به خزانه‌داری ایالات متحده عنوان شده است.

این تصمیم که با استقبال پرشور بازارهای مالی و مدیران انویدیا روبه‌رو شد، همزمان زنگ‌های خطر را در راهروهای پنتاگون، ساختمان‌های اطلاعاتی لندن و اتاق‌های فکر واشنگتن به صدا درآورده است. از تندروهای جمهوری‌خواه در کنگره گرفته تا ریشی سوناک، نخست‌وزیر سابق بریتانیا، یک صدا هشدار می‌دهند: آمریکا در حال ارتکاب یک «خودکشی استراتژیک» است. در گزارش پیش‌رو این موضوع را مورد بررسی قرار داده‌ایم.

پایان استراتژی خفگی؛ از H20 تا H200

تا پیش از این هفته، استراتژی ایالات متحده در قبال جاه‌طلبی‌های هوش مصنوعی چین، استراتژی خفگی (Strangulation) بود. جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی سابق ایالات متحده، این سیاست را «حفظ بیشترین شکاف ممکن» توصیف می‌کرد. منطق ساده بود: هوش مصنوعی سوختِ انقلاب صنعتی بعدی و جنگ‌های آینده است؛ پس نباید گذاشت رقیب به موتور این انقلاب دست پیدا کند.

در تابستان گذشته، دولت ترامپ شکافی کوچک در این سد ایجاد کرد و اجازۀ فروش تراشه‌های مدل H20 را داد؛ نسخه‌ای که کارشناسان فنی آن را اخته‌شده توصیف می‌کردند تا با محدودیت‌های تحریمی سازگار باشد. اما تصمیم روز دوشنبه، سد را کاملاً شکست. تراشۀ H200 یک ارتقای معمولی نیست. طبق داده‌های فنی منتشر شده در نیویورک‌تایمز، این پردازنده حدود شش برابر قدرتمندتر از مدل قبلی است. این تراشه تنها برای اجرای چت‌بات‌ها نیست؛ H200 ستون فقراتِ مدل‌سازی‌های پیچیدۀ اتمی، طراحی داروها، شکستن رمزنگاری‌های کوانتومی و هدایت سیستم‌های تسلیحاتی خودکار است.

جِنسِن هُوانگ، مدیرعامل انویدیا، مردی است که ماه‌ها برای این لحظه در راهروهای قدرت واشنگتن لابی کرده بود. او در سپتامبر گذشته، سیاستمداران تندروی علیه چین را به باد انتقاد گرفت و آن‌ها را متهم کرد که رؤیای آمریکایی را نابود کرده‌اند. هوانگ استدلال می‌کرد که سخت‌گیری بر پکن، نشان شرمساری است و نه میهن‌پرستی. برای او، چین یک بازار ۵۰ میلیارد دلاری است که تقریباً دست‌نخورده باقی مانده؛ بازاری که برای حفظ رشد افسانه‌ای سهام انویدیا حیاتی است. اما مجلۀ فارن‌پالِسی در تحلیلی تند، این منطق تجاری را به چالش می‌کشد و می‌نویسد: «آیا سود ۵۰ میلیارد دلاری ارزش آن را دارد که فناوری‌ای با قدرتِ تخریبِ سلاح هسته‌ای را به بزرگترین دشمن خود بفروشیم؟!»

تحلیلگران فنی برآورد می‌کنند که چین با وجود سرمایه‌گذاری‌های کلان، حداقل ۱۸ ماه تا دو سال با تولید بومی تراشه‌ای معادل H200 فاصله داشت. این فاصلۀ زمانی در دنیای پرشتاب هوش مصنوعی، به معنای یک قرن عقب‌ماندگی است. با امضای ترامپ، این ۱۸ ماه برتری استراتژیک، یک‌شبه تبخیر شد.

توهمِ «اعتیاد تکنولوژیک» در برابر واقعیتِ «خودکفایی چینی»

در قلب دفاعیات دولت ترامپ از این تصمیم، یک تئوری جسورانه و به عقیدۀ بسیاری، خطرناک نهفته است: تئوری اعتیاد. مقامات کاخ سفید و برخی تحلیلگران نظیر جان ویلاسینور از اندیشکدۀ بروکینگز، استدلال می‌کنند که مسدود کردن دسترسی چین به تراشه‌های آمریکایی نتیجۀ عکس داده است. به گفتۀ آن‌ها، تحریم‌ها چین را مجبور کرده تا سرمایه‌گذاری داخلی خود را سوپرشارژ کند. ویلاسینور معتقد است که اگر سیل تراشه‌های ارزان و قدرتمند انویدیا به بازار چین سرازیر شود، شرکت‌های چینی به اکوسیستم آمریکایی معتاد خواهند شد و انگیزۀ پکن برای صرف میلیاردها دلار در تحقیق و توسعۀ بومی از بین می‌رود.

اما نیویورک‌تایمز و فارن‌پالسی با ارائۀ شواهد متقن، این خوش‌بینی را ساده‌لوحانه می‌خوانند. تاریخ توسعۀ صنعتی چین نشان داده که پکن هرگز امنیت ملی خود را قربانی راحتیِ کوتاه‌مدت نمی‌کند. درست در همان هفته‌ای که ترامپ فرمان آزادسازی صادرات را امضا کرد، گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر اینکه دولت چین بودجه‌ای جدید معادل ۷۰ میلیارد دلار برای تقویت صنعت نیمه‌رسانای داخلی تصویب کرده است.

رسانۀ دولتی گلوبال‌تایمز چین، که صدای حزب کمونیست محسوب می‌شود، حتی زحمت پنهان کردن استراتژی پکن را به خود نداد. این روزنامه در سرمقالۀ خود نوشت که تراشه‌های انویدیا تنها به عنوان یک «راه حل موقت» استفاده خواهند شد تا زمانی که شرکت‌های چینی بتوانند به تولیدات داخلی مهاجرت کنند.

الگوی رفتاری چین در صنایع دیگر نیز مؤید همین نکته است. در صنعت پنل‌های خورشیدی، قطارهای سریع‌السیر و تجهیزات مخابراتی، چین ابتدا فناوری غربی را وارد کرد، سپس آن را مهندسی معکوس نمود و در نهایت شرکت‌های غربی را از بازار خود بیرون راند. داستان شرکت «سیسکو» (Cisco) شاید عبرت‌آموزترین مثال باشد؛ این شرکت آمریکایی زمانی بر زیرساخت اینترنت چین مسلط بود، اما پس از آنکه هوآوی موفق به کپی‌برداری از کدهای منبع آن شد، پکن به طور سیستماتیک سیسکو را حذف و هوآوی را جایگزین کرد.

شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، بارها تأکید کرده است که تکیه بر فناوری اصلی دیگران، مانند ساختن خانه روی فونداسیون همسایه است. با توجه به دکترین «ساخت چین ۲۰۲۵»، تصور اینکه پکن به انویدیا اجازه دهد برای همیشه گلوی هوش مصنوعی چین را در دست داشته باشد، دور از واقعیت است. آمارها نشان می‌دهد که تحریم‌های قبلی واقعاً کمر صنعت تراشه چین را شکسته بود؛ تولید سالانۀ چین تنها ۲۰۰ هزار تراشه پیشرفته بود، در حالی که نیاز واقعی آن‌ها میلیون‌ها عدد است. تصمیم ترامپ، این فشار خردکننده را درست در زمانی که داشت نتیجه می‌داد، از روی دوش پکن برداشت.

هشدار از لندن؛ وقتی متحدان احساس خیانت می‌کنند

شاید کوبنده‌ترین نقد به این تصمیم، نه از داخل واشنگتن، بلکه از آن سوی اقیانوس اطلس شنیده شد. ریشی سوناک، نخست‌وزیر سابق بریتانیا، در یادداشتی تند و هشدارآمیز، ابعاد ژئوپلیتیک این تصمیم را تشریح کرد. سوناک که اکنون مشاور ارشد در شرکت هوش مصنوعی «آنتروپیک» است، از زاویه‌ای منحصر‌به‌فرد به ماجرا می‌نگرد: هم به عنوان یک سیاستمدار کهنه‌کار و هم به عنوان یک فعال حوزۀ تکنولوژی.

سوناک استدلال می‌کند که تصمیم ترامپ فراتر از یک معاملۀ تجاری است؛ این نشانه‌ای از تغییر نظم جهانی به سمت مدل G2 است. او هشدار می‌دهد که ترامپ با اشتیاق از دیدارهایش با شی جین‌پینگ صحبت می‌کند و عملاً به دنبال تقسیم جهان بین دو ابرقدرت است، در حالی که متحدان سنتی (اروپا، بریتانیا، ژاپن) به حاشیه رانده می‌شوند. برای متحدانی که سال‌ها تحت فشار واشنگتن، روابط تجاری خود را با چین محدود کرده و هزینه‌های اقتصادی سنگینی پرداخته‌اند، دیدن اینکه آمریکا خود برای سود ۲۵ درصدی، جواهرات سلطنتی تکنولوژی را به چین می‌فروشد، حس خیانت عمیقی ایجاد می‌کند.

سوناک به نکته‌ای حیاتی اشاره می‌کند: «اگر شک دارید که چرا نباید این تراشه‌ها را به چین بدهیم، از هوش مصنوعی چینی دیپ‌سیک بپرسید در میدان تیان‌آن‌من چه گذشت.» او هشدار می‌دهد که جهانِ تحت سلطۀ تکنولوژی چینی، جهانی است که در آن حقیقت بازنویسی می‌شود، اقلیت‌ها (مانند اویغورها) سرکوب می‌شوند و حریم خصوصی معنایی ندارد. با فروش  H200، آمریکا نه تنها ارتش چین، بلکه دستگاه عظیم سانسور و نظارت تمامیت‌خواهانۀ حزب کمونیست را نیز قدرتمندتر می‌کند.

نخست‌وزیر سابق بریتانیا همچنین به انگیزه‌های سیاسی کوتاه‌مدت ترامپ اشاره می‌کند. ترامپ که در باتلاق جنگ تجاری با چین گرفتار شده بود (جنگی که با تلافی پکن در ممنوعیت صادرات عناصر خاکی کمیاب و توقف خرید سویا، به کشاورزان و صنایع آمریکایی آسیب زد)، اکنون به شدت نیازمند یک توافق پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای است. سوناک معتقد است که ترامپ برای فرار از تبعات اقتصادی جنگ تجاری و خریدن آرامش موقت، حاضر شده برتری استراتژیک بلندمدت غرب را قربانی کند.

همجوشی مرگبار؛ تراشه‌های انویدیا در خدمت ارتش آزادی‌بخش خلق

دولت ترامپ و مدافعان این طرح سعی دارند بین «کاربردهای تجاری» و «کاربردهای نظامی» تفکیک قائل شوند. اما کارشناسان امنیت ملی متفق‌القول‌اند که در چین چنین تفکیکی وجود خارجی ندارد. دکترین رسمی پکن، «همجوشی نظامی-غیرنظامی» (Civil-Military Fusion) نام دارد. طبق قانون چین، تمام شرکت‌های خصوصی موظف‌اند در صورت درخواست دولت، داده‌ها و فناوری‌های خود را در اختیار ارتش و نهادهای اطلاعاتی قرار دهند.

فارن‌پالسی و نیویورک‌تایمز گزارش‌های نگران‌کننده‌ای را بازتاب داده‌اند. وزارت دادگستری آمریکا و کاخ سفید به شواهدی دست یافته‌اند که نشان می‌دهد غول‌های فناوری چین مانند «علی‌بابا» و «بایت‌دنس» (مالک تیک‌تاک) که اکنون برای خرید H200 صف کشیده‌اند، همکاری‌های گسترده‌ای با ارتش آزادی‌بخش خلق چین دارند. همچنین گزارش شده است که شرکت هوش مصنوعی دیپ‌سیک که با تراشه‌های آمریکایی آموزش دیده، در عملیات‌های سایبری و جاسوسی علیه منافع ایالات متحده مشارکت داشته است.

پیت هگست، وزیر جنگ دولت ترامپ، اخیراً جمله‌ای کلیدی گفت: «آیندۀ جنگ‌افزار آمریکا اینجاست و نام آن هوش مصنوعی است.» تراشه‌های H200 قدرت پردازشی لازم برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی را فراهم می‌کنند که می‌توانند:

۱. آسیب‌پذیری‌های زیرساخت‌های حیاتی آمریکا (برق، آب، اینترنت) را شناسایی کنند.

۲. سلاح‌های بیولوژیک جدید و مرگبار طراحی کنند.

۳. سیستم‌های هدایت موشک‌های هایپرسونیک را که از رادارهای آمریکا فرار می‌کنند، بهینه کنند.

4. حملات سایبری گسترده و هماهنگ را علیه سیستم‌های مالی غرب سازماندهی کنند.

کمیتۀ منتخب کنگره در امور چین هشدار داده است که انویدیا نباید دچار توهم باشد؛ تراشه‌هایی که امروز فروخته می‌شوند، فردا در سیستم‌های تسلیحاتی که سربازان آمریکایی را هدف می‌گیرند، استفاده خواهند شد. نیویورک‌تایمز به صراحت می‌نویسد: «امنیت ملی آمریکا قیمتی ندارد، چه رسد به قیمت ناچیزی مثل تعرفۀ ۲۵ درصدی.»

موانع حقوقی و شورش در کنگره

در میان هیاهوی سیاسی و اقتصادی، یک مانع حقوقی بزرگ و پیچیده وجود دارد که ممکن است کل این توافق را به چالش بکشد. فارن‌پالسی با استناد به قانون اساسی ایالات متحده، استدلال می‌کند که طرح ترامپ برای دریافت ۲۵ درصد از سود فروش به عنوان حق‌حساب، ممکن است غیرقانونی باشد. «بند صادرات» در قانون اساسی آمریکا (ماده ۱، بخش ۹، بند ۵) صراحتاً بیان می‌کند: «هیچ مالیات یا عوارضی بر کالاهای صادر شده از هیچ ایالتی وضع نخواهد شد.»

اگر دادگاه‌ها این ۲۵ درصد را به عنوان مالیات بر صادرات تفسیر کنند، فرمان اجرایی ترامپ باطل خواهد شد. دولت ترامپ پیش از این نیز در ایجاد مکانیسم قانونی برای دریافت پول از توافق قبلی (H20) با مشکل مواجه شده بود و هنوز مشخص نیست این پول دقیقاً تحت چه عنوانی دریافت خواهد شد. انویدیا که تنها طرفی است که وجاهت قانونی برای شکایت دارد، فعلاً سکوت کرده است. به نظر می‌رسد این شرکت ترجیح می‌دهد بخشی از سود خود را بدهد تا اینکه کلاً دسترسی به بازار چین را از دست بدهد.

اما خطر اصلی برای ترامپ از جانب دادگاه‌ها نیست، بلکه از جانب کنگره است. خشم ناشی از این تصمیم، مرزهای حزبی را درنوردیده است. تنها ۲۴ ساعت پس از دیدار ترامپ و هوانگ، لایحۀ دوحزبی «تراشه‌های امن» (SAFE Chips Act) معرفی شد. هدف این لایحه، انجماد هرگونه کاهش در کنترل‌های صادراتی است. اگر این لایحه با اکثریت قاطع تصویب شود، ترامپ مجبور خواهد شد یا آن را امضا کند یا شاهد شکست وتوی خود باشد. با این حال، زمان‌بندی بسیار حیاتی است. اگر حتی یک محموله از تراشه‌های H200 پیش از تصویب قانون به چین برسد، دانش فنی منتقل شده و به قول جیکوب استوکس از مرکز امنیت جدید آمریکا، کشتی دیگر رفته است.

چشم‌انداز آینده؛ دنیایی که فروخته شد؟

تصمیم دونالد ترامپ برای باز کردن دروازه‌های سیل‌بند تکنولوژی به روی چین، شاید به عنوان بحث‌برانگیزترین تصمیم اقتصادی-امنیتی دوران ریاست‌جمهوری او در تاریخ ثبت شود. او بر روی یک فرض بزرگ قمار کرده است: اینکه می‌تواند با استفاده از طمع چین برای تکنولوژی، آن‌ها را کنترل کند و همزمان کسری بودجۀ آمریکا را با پول تعرفه‌ها کاهش دهد. او امیدوار است که با تبدیل کردن چین به مشتری انویدیا، اهرم فشاری دائمی بر پکن داشته باشد.

اما منتقدان و استراتژیست‌ها معتقدند که ترامپ در حال تکرار اشتباهات گذشتۀ غرب است؛ اشتباهاتی نظیر وارد کردن چین به سازمان تجارت جهانی (WTO) با این امید که چین لیبرال‌تر شود. نتیجۀ آن تصمیم، نابودی تولید در غرب و ظهور چین به عنوان کارخانۀ جهان بود. اکنون، خطر این است که همان سناریو در حیاتی‌ترین صنعت قرن بیست و یکم تکرار شود.

اگر پیش‌بینی‌های کارشناسان درست از آب درآید، سناریوی محتمل چنین خواهد بود: شرکت‌های چینی با ولع تراشه‌هایH200  را می‌خرند، از قدرت پردازشی آن‌ها برای جهش در مدل‌های هوش مصنوعی خود استفاده می‌کنند، همزمان ساختار تراشه‌ها را مهندسی معکوس می‌کنند و طی ۲ تا ۳ سال آینده، با کمک ۷۰ میلیارد دلار یارانۀ دولتی، نسخه‌های بومی خود را می‌سازند. در آن روز، آن‌ها دیگر نیازی به انویدیا نخواهند داشت و درهای بازار چین را خواهند بست؛ اما تا آن زمان، توانسته‌اند با کمک خودِ آمریکا، در رقابت هوش مصنوعی هم‌سطح یا حتی جلوتر از غرب قرار گیرند.

لی که‌چیانگ، نخست‌وزیر فقید چین، زمانی با طعنه به ترامپ گفته بود که در آینده، آمریکا تنها صادرکنندۀ سویا و ذرت خواهد بود و چین بر تمام فناوری‌های پیشرفته مسلط خواهد شد. امروز، با امضای مجوز صادرات H200، منتقدان می‌گویند که دونالد ترامپ ناخواسته در حال تحقق بخشیدن به رؤیای رهبران چین است. در رقابتی که برندۀ آن آیندۀ بشریت را، از درمان بیماری‌ها گرفته تا کنترل تسلیحات، تعیین می‌کند آمریکا شاید همین هفتۀ گذشته، به خاطر مشتی دلار، برتری خود را حراج کرده باشد.

در نهایت باید گفت هوش مصنوعی، نفت قرن جدید نیست؛ بلکه خود موتور احتراق است. کشوری که بهترین تراشه‌ها را داشته باشد، بهترین هوش مصنوعی را خواهد ساخت و کشوری که بهترین هوش مصنوعی را داشته باشد، اقتصاد، ارتش و اطلاعات جهان را رهبری خواهد کرد. تصمیم واشنگتن برای اشتراک‌گذاری این جام مقدس با رقیب شمارۀ یک خود، قماری است که در صورت باخت، هزینه‌اش را نه فقط سهامداران انویدیا، بلکه نسل‌های آیندۀ غرب پرداخت خواهند کرد.